PROSA BALI ANYAR
Prosa taler kabaos gancaran ring basa Bali inggih punika
kakawian utawi karya sastra sané nénten kaiket antuk uger-uger sakadi puisi.
Prosa utawi gancaran kakepah dados kalin soroh inggih punika Prosa Bali Purwa
miwah Prosa Bali Anyar.
Prosa Bali Anyar inggih punika prosa sané dagingnyané
sampun indik kahanan sané modérn.
Ceciren kasusastraan Bali Anyar inggih punika:
1. Nénten kaiket uger-uger sakadi karya Sastra Bali Purwa
2. Bantang/unteng karya sastra inggih punika indik
pikobet-pikobet sosial jadmané mangkin.
3. Kasusastraan sampun nganggén basa Bali sané lumrah.
4. Sampun madaging
aran Sang Pangawi.
Karya sastra Bali Modern manut penelitian riin sampun medal
duk warsa 1910 miwah 1920 sane daweg punika wenten kakawian saking I Made Pasek
miwah Mas Niti Sastro maka kakalih punika pinaka perintis embasnyané karya
sastra Bali Modern. Duk punika karya-karya sastra Basa Bali modern sakadi
puisi-puisi cerpe-cerpen punika kamedalang ring surat-surat kabar, miwah media
cetak tiosan. Duk warsa 1931 medal Novel Roman mabasa Bali sané mamurda “Nemoe
Karma” sané karipta olih I Wayan Gobiah sané katerbitang olih Balai Pustaka.
Punika pinaka paminget karya sastra Bali modern karipta kantos mangkin.
CERPEN (Cerita Pendek)
Cerpen utawi kabaos cerita pendek ring Bahasa Indonesia
inggih punika karya sastra gancaran (prosa), sane pemargin caritannyane cutet
utawi bawak sane nyaritayang indik kawentenan kahuripan imanusa ring jagate
puniki antuk pamargin caritanyané jangkep insiden-insidennyané kakawitin antuk
pangawit kantos pamuput. Ring sajeroning cerpen santukan rumasuk soroh prosa
modern, unteng-unteng miwah bantang caritanyané nganinin indik pikobet-pikobet
jadmané mangkin. Cerpen matiosan sareng Satua nganinin indik daging satua sané
akeh madaging fiksi utawi kahanan sané nenten yukti kawentenannyané. Yening
cerpen dagingnyané akéhan indik pikobet sané yukti wenten ring jagaté. Tiosan
sané rumasuk soroh Prosa Bali Anyar inggih punika Novel, novel wantah kakawian
karya sastra sakadi cerpen sakéwanten dagingnyané dawa, insideninsidennyané
jangkep, kawangun antuk makudang-kudang konflik. Yening cerpen ketahnyané
kawangun antuk siki konflik kawangun kirang-langkung antuk 2-6 kaca rikalaning
kasurat ring word.
Cerpen ketahnyané kapupulang dados buku antuk
makudang-kudang murda. Matiosan majeng novel sané a buku wantah asiki murda
sané caritannyané kantos puput. Ring sajeroning karya sastra pastika madaging
struktur utawi wangun. Karya sastra sané marupa karya sastra naratif utawi
gancaran ketahnyané kawangun antuk kakalih unsur sané kabaos unsur intrinsik
miwah ekstrinsik. Unsur-unsur punika sané ngwangun karya sastra manados bantang
utawi untengnyané.
UNSUR INTRINSIK:
Unsur Intrinsik Inggih punika sinamian unsur sané wenten
ring jeroning satua bawak utawi cerpén, sané jangkep ngwangun sastra cerpén
makadi:
1.
Unteng: Unteng pikayunan utawi ide
pokok sané katlatarang olih sang kawi/pangarang ring sajeroning karya sastra
inggih pinika kawastanin Téma.
2.
Pragina: Pragina/ sasolahannyane
(tokoh lan penokohan) inggih punika tata cara pengawi nyaritayang
tokoh-tokohyané. Pragina yening ring sastra Indonesia kabaosang
"Tokoh" inggih punika sang sane nyolahang satua (yang berperan dalam
cerita) Manusa utawi I beburon sané pinaka pragina (tokoh) sané kacaritayang
ring sajeroning karya sastra olih sang kawi.
Manut solahnyané:
·
Tokoh protagonis, inggih punika
tokoh sané becik.
·
Tokoh antagonis, inggih punika
tokoh sané maparilaksana kaon.
·
Tokoh tritagonis, inggih punika
tokoh sané makanti sareng tokoh utama asapunika taler antuk tokoh sané siosan.
·
Tokoh pembantu, inggih punika
tokoh sané ngawantu pamargin carita.
Manut undagannyane:
·
Pragina pamucuk (tokoh utama)
·
Pragina sane nyarengin (tokoh
kedua dan pelengkap)
3.
Penokohan/Sasolahan: solah utawi
bikas pragina punika; jele, melah, patut utawi iwang. (prilaku tokoh;
baik/buruk, benar atau salah)
4.
Insiden: Insiden inggih punika
wicara-wicara sané mabuat (sané marupa konflik) ring pamargin karya sastra sané
kacaritayang olih sang kawi ring jeroning karya satrannyane.
5.
Latar/setting: Latar (setting)
inggih punika genah utawi galah pamargin acdan carita sané kelaksanayang miwah
kacaritayang ring sajeroning karya sastra punika.
6.
Alur: Alur (plot) inggih punika
dudonan peristiwa utawi kejadian sané ngwangun cerita. Palo pali pamargin
carita saking pangawit carita nyantos wenten wicara wicara utawi konflik, sané
kajangkepin antuk paguntat carita inggih punika kawastanin alur carita/plot.
Pamargin alur kakepah dados tetiga, luirnyane: · Alur maju, wantah pamargin carita sané kakawitan saking pangawit
pamungkah (paletan perkenalan), medalnyané wicara (pemunculan konfliks),
nincapnyané wicara (peningkatan konflik), wicara (konfliks). miwah kauntatang
antuk paletan panguntat wicara (tahapan penyelesaian). Conto alur maju: silih
sinunggil carita sané tokohnyané kacaritayang saking pangawit embasnyané
nyantos sampun duur. · Alur mundur, utawi flashback, inggih
punika pamargin carita utawi palet paletan carita antuk ngutamayang paletan
pamargin pamuput konflik, katinutin sareng paletan-paletan sané tiosan sané
nyaritayang indik pamargi pamargi sané sampun mamargi sané ngamarginin riinan
saking paletan pamargi pamauput konflik. Conto: Silih sinunggil tokoh sané
kacaritayang ri kala masa yowanannyané, raris ring tengahing carita
kacaritayang mawali masa-masa sakantun alitnyané. · Alur gabungan, inggih punika tata cara aédan ngenaliang carita sané
kakawitin saking wicara (klimak), salanturnyané kalanturang antuk paletan
pamungkah (tahapan perkenalan), tur kauntatin antuk carita-carita bolak-balik
(paletannyané nyampur). Paletan alur carita sakadi: · Paletan pamungkah (tahapan perkenalan) · Paletan medalnyané wicara (peningkatan konflik) · Paletan nincapnyané wicara (tahapan peningkatan konflik) · Paletan klimaks (tahapan puncak klimaks) · Paletan panyineb (tahapan penyelesaian)
7.
Tetuek/Amanat: Amanat inggih
punika pabesen sané pacang karauhang pengarang sajeroning ceritannyané.
UNSUR EKTRINSIK SATUA
Dados silih sinunggil saking karya sastra sane masifat
fiktif, satua punika kawangun antuk unsur ektrinsik, inggih punika unsur-unsur
sane mawit saking jabaning aspek sastra (Antara, 2010:20). Lumrahnyane,
unsur-unsur ektrinsik (unsure luar) tersebut marupa (1)pangripta, (2)
nilai-nilai sane wenten ring satua, lan (3) biografi pengarang.
SOROH SATUA
Satua-satua ring Bali dados kaparak dados pitung soroh
inggih punika
1. Satua sami soroh buron/binatang (fabel)
Upama: Sang Lutung-Sang Kekua, I Empa - I Angsa, I Cicing –
I Kambing, I Bojog - I Kekua.
2. Satua Buron miwah manusa
Umpama: Crukcuk Kuning, Siap Selem, Tantri Kamandaka, I
Botol tekén I Samong, Ni Diyah
Tantri, Cangak Mati Lobané, Pan Cubling, Anggling Darma.
3. Satua manusa miwah manusa
Umpama: Pan Balang Tamak, I Belog, I Dempu Awang, Pan
Ketumpit, Pan Bungkling, Ni Wayan Taluh, Pan Angklung Gadang, Durma..
4. Satua Dewa miwah manusa
Umpama : I Lengar, I Bintang Lara, Bagus Diarsa, Raré
Singar, I Sigir Jalma tuah Asibak, Raja Pala.
5. Satua Dewa miwah Raksasa
Umpama : I Tuung Kuning.
6. Satua Dewa miwah Buron
Umpama: Ni Diyah Tantri, Tantri Kamandala.
7. Satua manusa, Déwa, miwah Buron
Umpama : Cupak Grantang, Bawang Kesuna