📖 Definisi Prosa/Gancaran Bali
Gancaran Bali inggih punika kasusastraan Bali sane katulis antuk basa gancaran (prosa), nénten ngangge parikrama puisi utawi tembang. Gancaran puniki dados salah satunggiling wangun kasusastraan sane populer ring kalangan masyarakat Bali.
(Prosa Bali adalah karya sastra Bali yang ditulis dengan bahasa prosa/bebas, tidak menggunakan aturan puisi atau tembang)
🔄 Prosa Bali Purwa dan Anyar
Gancaran Bali Purwa
- • Gancaran tradisional/klasik
- • Katulis ring lontar
- • Ngangge basa Bali kuna/tengahan
- • Conto: Babad, Tantri, Panji
Gancaran Bali Anyar
- • Gancaran modern/kontemporer
- • Katulis ring kertas/digital
- • Ngangge basa Bali kepara/lumrah
- • Conto: Cerpen, Novel, Drama
✨ Ceciren Kasusastraan Bali Anyar
- 1. Basa: Ngangge basa Bali kepara sane gampang karesepang olih masyarakat
- 2. Tema: Ngambil tema saking kahuripan galah mangkin (kontemporer)
- 3. Tokoh: Pragina dados luwih realistis tur deket ring kahanan nyata
- 4. Setting: Latar sane kaaturang akeh wantah lingkungan masa kini
- 5. Bentuk: Wangun tulisan sane luwih pendek tur ringkes
📝 Pengertian Cerpen (Satua Cenik)
Satua Cenik (cerpen) inggih punika karangan gancaran sane cenikan tur ringkes, wantah nyariosang satunggil insiden kemanten, kawacen ring satunggil galah lungsuran, marupa 10 lembar utawi kurang.
(Cerpen adalah karangan prosa yang pendek dan ringkas, hanya menceritakan satu peristiwa saja, dapat dibaca dalam satu kali duduk, sekitar 10 halaman atau kurang)
Karakteristik Cerpen:
- • Cenikan tur ringkes (pendek dan padat)
- • Pragina terbatas (tokoh terbatas)
- • Alur tunggal (plot tunggal)
- • Latar terbatas (setting terbatas)
- • Insiden tunggal (konflik tunggal)
🎭 Unsur Intrinsik Satua
1. Unteng (Tema)
Gagasan pokok utawi pikiran sentral sane dados dasar satua punika. Conto: kasih sayang, persahabatan, perjuangan.
2. Pragina (Tokoh)
Pelaku sane madue peran ring satua. Pragina puniki kawastanin tokoh ring basa Indonesia.
3. Penokohan (Sasolahan/Watak)
Cara pangripta nglimbakang karakter utawi watak pragina ring satua. Dados cara pengarang menggambarkan sifat tokoh.
4. Insiden (Konflik)
Pabiasan utawi pikobet sane dados inti ring satua. Insiden puniki ngrerehang satua dados luwih menarik.
5. Latar (Setting)
Genah, galah, tur suasana sane dados papan pragina masolah. Latar puniki madue telung soroh:
- • Latar Genah: Papan insiden kawaliang (tempat kejadian)
- • Latar Galah: Waktu insiden kawaliang (waktu kejadian)
- • Latar Suasana: Kahanan psikologis ring satua (suasana)
6. Alur (Plot)
Rangkaian insiden ring satua sane madue sambung-rapetan. Alur puniki wenten telung jenis:
Alur Maju
Insiden ring satua majeng saking purwaka → madya → wasana (awal → tengah → akhir) sacara kronologis.
Alur Mundur
Cariyos kaawiti saking wasana, terus mundur ka purwaka (flashback). Insiden ring masa lampau kaaturang.
Alur Gabungan
Kombinasi alur maju tur mundur. Cariyos majeng-mundur dados luwih kompleks tur menarik.
7. Amanat (Tetuek/Pesan Moral)
Ajah-ajahan utawi pesan sane dados tujuan pangripta ring satua punika. Nilai luhur sane patut kauratiang.
🌐 Unsur Ekstrinsik Satua
1. Pangripta (Pengarang)
Sang sane nyurat satua punika. Latar belakang tur biografi pangripta prasida mawentenan panglimbak ring karya sastranyane.
2. Nilai-nilai
Nilai-nilai sane wenten ring satua, antuk lian:
- • Nilai Moral: Ajah-ajahan indik patut-patut (benar-salah)
- • Nilai Sosial: Sambung-rapetan ring masyarakat
- • Nilai Budaya: Tradisi tur adat istiadat
- • Nilai Religi: Keyakinan tur kapitayan
3. Biografi Pengarang
Riwayat hidup pangripta sane prasida nglimbakang gaya penulisan tur pilihan tema ring karya sastranyane.
📚 7 Soroh Satua (Jenis Cerita)
1. Satua Babad
Satua sejarah kerajaan utawi leluhur
Conto: Babad Arya Damar, Babad Buleleng
2. Satua Tantri
Fabel, satua binatang sane madue pesan moral
Conto: I Kedis lan I Kokokan, I Sugih lan I Tiwas
3. Satua Pan Balang Tamak
Satua humor sane nglimbakang tokoh Pan Balang Tamak
Conto: Pan Balang Tamak Magae, Pan Balang Tamak Nyemak Don
4. Satua I Cupak
Satua dua sadara sane madue watak bertolak belakang
Conto: I Cupak lan I Grantang (serakah vs baik hati)
5. Satua I Lutung
Satua kera sane dados tokoh utama
Conto: I Lutung Teken I Blauk
6. Satua Men Brayut
Satua pasangan sane makueh pianak akeh
Conto: Men Brayut lan Pan Brayut (12 pianak)
7. Satua I Rajapala
Satua anak sane patuh ring orang tua
Conto: I Rajapala Bakti Teken Meme Bapa
📝 Soroh Cerpen Bali lan Contohipun
1. Satua Buron (Fabel)
Cerita sane tokohnyane buron (binatang)
Contoh: Sang Lutung tekén Sang Kekua, I Cicing tekén I Kambing
2. Satua Manusa
Cerita ngenenin kahuripan jadma (manusia)
Contoh: Pan Balang Tamak, I Belog, Pan Bungkling
3. Satua Campuran
Tokohnyane campuran (Buron/Manusa/Dewa)
Contoh: Cupak Grantang, Bawang Kesuna, Ni Diyah Tantri
4. Cerpen Modern Bali
Tema sehari-hari (pendidikan, sosial, tresna)
Contoh: Ring Sekolah, Virus Corona, Ngipi, Pegatin Yus
👥 Pragina (Tokoh) - Kategori Lengkap
A. Manut Solahnyané (Berdasarkan Peran)
1. Pragina Protagonis
Tokoh baik sane dados pahlawan ring satua. Tokoh utama sane madue watak becik tur dados pusatnyane cariyos.
Conto: I Grantang (jujur, rajin, baik hati)
2. Pragina Antagonis
Tokoh jahat sane ngelawan protagonis. Tokoh sane madue watak corah tur dados penentang ring cariyos.
Conto: I Cupak (serakah, pemalas, iri hati)
3. Pragina Tritagonis
Tokoh penengah sane netral. Tokoh sane dados perantara utawi pembawa perdamaian antara protagonis lan antagonis.
Conto: Sang Pendeta sane mawasta perkara
4. Tokoh Pembantu
Tokoh pendukung sane ngewantu jalannyane cariyos. Tokoh sampingan sane mawentenan peran penting ring nglancarin alur satua.
Conto: I Kerta (timpal I Grantang), Ni Desak (parekan raja)
B. Manut Undagannyane (Berdasarkan Fungsi)
1. Pragina Pamucuk (Tokoh Utama)
Tokoh sentral sane dados fokus ring satua. Pragina puniki paling akeh kacaritayang tur alur satua ngulangin solahnyane.
Conto: I Grantang wantah pragina pamucuk ring Satua I Cupak
2. Pragina Sane Nyarengin (Tokoh Pendamping)
Tokoh sane marengin tokoh utama. Pragina puniki ngewantu nglancarin cariyos nanging nénten dados fokus utama.
Conto: Ni Kerti (parekan sang putri), I Made (timpal I Cupak)