Sambramawacana
Kawagedan ngwangun lan maktayang bebaosan basa Bali alus — panyangra ring sajeroning acara ring pakraman. Materi puniki kadasarin antuk Kurikulum 2013, madaging teori, conto naskah, miwah tes formatif sané interaktif.
Pangaksama
Malarapan asung kerta wara nugrahan Ida Sang Hyang Widhi Wasa, materi ajah paribasa Bali puniki prasida kapuputang. Sasuratan materi ajah pidarta puniki matetujon nyayaagayang materi ajah sané manut ring aab jagaté, taler anut ring wewidangan kakuub palajahan basa, sastra lan budaya Baline.
Ring materi ajah puniki, para sisia pacang nincapang kawagedan gumanti prasida nglimbakang kaweruhan sareng sisia sané jagi malajahin indik pidarta. Materi puniki kasurat madasar teori ilmu basa lan sastra Bali, nganuti Kurikulum 2013 saha kajangkepin soal-soal pinaka latihan.
Sang nyurat ngangkenin mungguing daging materi ajah puniki kantun akéh kakiranganipun. Antuk punika, katunasin mangda lédang sang sané ngwacén miwah sang maraga sujana ring widang basa, aksara lan sastra Bali, ngicénin paweweh gumanti bénjangan prasida sayan paripurna.
Om Santih, Santih, Santih, Om.
Napi sané pacang kapolihang?
Kompetensi puniki manados dasar panyusunan materi, latihan, miwah tes formatif ring bahan ajar puniki.
Kompetensi Dasar
- Menganalisis struktur dan kaidah wacana non sastra, sambrama wacana dan laporan berbagai kegiatan secara lisan dan tulis.
- Memproduksi teks sembrama wacana dan laporan berbagai kegiatan.
Indikator
- Menganalisis wangun sembrama wacana berdasarkan teks yang sudah dibaca.
- Menguraikan pesan/amanat sambrama wacana berdasarkan teks yang sudah dibaca.
- Membuat sebuah naskah sambrama wacana dengan tema budaya dan lingkungan.
Tatujon Paplajahan
Malarapan antuk problem based learning, sisia prasida manganalisis wangun sembrama wacana, menguraikan pesan/amanat sambrama wacana, tur ngwangun naskah sambrama wacana matema budaya lan lingkungan — sacara disiplin, mandiri, literasi, kolaborasi, komunikasi, tanggung jawab, mikir kritis, miwah demen mataken.
Nguratiang Kakuub Sambramawacana
Wangun (Struktur)
Soroh (Cara Ngwacen)
Tetikesan
Kenapi Sambramawacana Kantun Mabuat?
Panglimbak pangajahan basa Bali ring aab jagaté mangkin rumasa sayan ngamecikang. Basa Bali sampun sayan makéh sané ngawigunayang, nénten ring wewidangan informal kémanten. Silih tunggil kawagedan sané kaplajahin ring widang pendidikan formal wantah kawagedan mabasa Bali, inggih punika mapidarta.
Pidarta punika wantah panyambung miwah pangiket baos ring sajeroning acara sané kamargiang — taler nyihnayang kawagedan iraga nganggé basa Bali sané prasida kalimbakang ring makudang-kudang acara, sakadi: lomba mapidarta, acara wanti warsa sekolah, miwah sané tiosan.
Teges Sambramawacana
Sambramawacana inggih punika bebaosan mabasa Bali alus marupa daging pikayunan sané kawedar majeng anak sareng akéh, sané pinaka panyangra sajeroning acara ring pakraman.
Sambramawacana maduwé widangan sané mabuat pisan pinaka média nglimbakang Basa Bali ring pakraman taler ring widang pendidikan formal, utamannyané mangda para siswané uning tur waged mabasa Bali alus. Wangunnyané pateh sakadi karangan surat: madaging pendahuluan, isi, miwah penutup.
Wangun (Struktur) Sambramawacana
Sambramawacana kapalih dados tiga bagian utama, marunut sakadi ring sor:
01 · Purwaka
Pamahbah / pendahuluan — pujastawa (pangastungkara) miwah pangayubagia ring sang sané rauh.
02 · Daging
Isi pidato — kaanutang ring téma, katlatarang antuk paragraf-paragraf pikayunan.
03 · Pamuput
Penutup — panyuksma, cutetan daging, atur pangampura, atur pinunas, miwah parama santih.
Soroh Sambramawacana Manut Tata Cara Maktaang
Klik/toel kartu ring sor mangda kacihnayang tetimbangan nyané.
Tata Cara Rikala Makarya Sambramawacana
Toel unteng-unteng ring sor mangda kaedengan tetimbangannyané siki-siki.
- Pujastawa — ketahnyané nganggén pangastungkara.
- Matur pangayubagianing manah, panyuksma, miwah swasti prapta ring sang sané rauh.
- Panyuksma antuk uratian sang sané miragiang.
- Nyutetang daging baos ring sajeroning pidarta.
- Atur pangampura antuk sahanan kakirangan.
- Atur pinunas mangda ngawewehin kakirangan.
- Panyineb atur — ketah nganggén parama santih.
Papat Agem-ageman Mapidarta
Toel bunga (petal) ring sor anggen ngresepang unteng-unteng tetikesan sané patut kauratiang mangda pidarta mamargi antar.
Toel silih tunggil bunga ring kiwa
Wicara, Wiraga, Wirama, miwah Wirasa punika catur tetikesan sané patut kauratiang mangda sambramawacana prasida nudut pikayunan sang sané miarsayang.
Bebaosan miwah Sebutan Tiosan
Wénten makudang-kudang wangun bebaosan miwah istilah sané masaih ring sambramawacana, patut kauningin mangda nénten kalirunan.
Sambrama Wacana Manusa Yadnya
Titiang pinaka ngangganin kulawargan dahat garjita manahé santukan Ida dané ledang arsa nagingin pangaptin titiang, prasida ngrauhin sakadi mangkin saha muat bebaktan sané rahat-rahat pisan. Mantuk ring kaledangan Ida dané, titiang sakulawarga wantah prasida ngaturang rasa suksmaning manah.
Bebaktan ida dané tunas titiang sungsung suun titiang pasuecan Ida dané sinamian. Ampurayang indik kakaonan genah miwah tata basa panyanggran titiang sakulawarga, riantukan tambet titiang kalintang. Sampun majanten titiang nénten pacang prasida ngwalesin pasuecan Ida dané, dumogi Ida Hyang Widi Wasa pacang arsa mapaica pangwalesnyané manut swadharma miwah yasa kertin druéné soang-soang.
Ida dané para uleman sané baktinin titiang, taler para sameton sané tresnasihin titiang. Sané mangkin lugrayang titiang pinaka reraman ipun nunas galah samatra anggen titiang nyihnayang anggan pianak titiang sané pacang katatahin utawi sané ketah kabaos kadi mangkin upacara potong gigi.
Inggih mungguing pianak titiang sané mapandés rahinané mangkin wénten lalima, sané tatiga wantah pianak titiang néwék, sané kalih anggén titiang kaponakan, punika wantah pianak adin titiangé. Sané paling wayaha panak titiang mawasta Gedé Adibawa, sané kaping kalih mawasta Ni Madé Winarsih miwah sané kaping tiga mawasta I Nyoman Sandiyasa. Taler kaponakan titiang sané duuran mawasta Putu Manik Astawa, adin ipun mawasta Madé Galang Astawa.
Duaning sakadi ajahan umat Hindu, iraga pinaka reraman nyané i pianak kari madué piutang inggih punika ngamargiang parikrama mapandes. Parikrama manusa yadnya puniki mapaiketan ring indik ngicalang kamomoangkaran i manusa sané mapikenoh ngaonang Sad Ripu, inggih punika ka nenem meséhé sané mamurti ring angga sariran i manusa, mangda benjang pungkur i manusa prasida nincapang parisolah miwah tata titi sané sayan becik ring sajroning ngamargiang kauripan.
Antuk punika titiang mapinunas mangda ratu Ida dané utawi sameton titiang sané sampun ledang ngrauhin ring parikrama potong gigi/mapandes puniki mangdané lédang nyarengin ngastitiang ring Ida Sang Hyang Widi Wasa, mangdané ring sajeroning pamargi puniki prasida kasidaning don ngamolihang karahayuan lan kasukertan ring jagaté.
Inggih kadi asapunika titiang prasida nagingin panyembramané puniki, dumogi wénten pikenoh nyané. Malih apisan titiang matur suksma, taler nunas ampura yéning wénten iwang antuk titiang nitenin panyanggrané puniki. Sané mangkin lédang Ida-dané masandekan, jumujug ring genah bhogané sané sampun kacumawisang. Malih ajebos yening sampun wusan anyita rasa bhoga, durusang ngambil acara bebas. Inggih cutetang titiang antuk ngaturang Parama Santih.
Indayang telatarang pesan/amanat sambrama wacana ring ajeng!
Uji Pangresep Ragané
Cawis ring pikayunan dumun, raris toel unteng patakon anggen ngaksi conto pasaur.
Kuis Interaktif
Pilih pasaur sané pinih patut. Skor ragané pacang kaedengang ring wekasan.
Rangkuman
Teges & Wangun
- Bebaosan basa Bali alus, panyangra acara pakraman.
- Struktur: purwaka, daging, pamuput.
Soroh Panyampaian
- Kawacén (manuskrip)
- Kaapalang (memoriter)
- Dadakan (impromtu)
- Ringkesan (ekstempore)
Tetikesan
- Wicara — unteng daging
- Wiraga — basa tubuh
- Wirama — intonasi suara
- Wirasa — penghayatan
Bebaosan Tiosan
- Dharma Wacana, Pidarta, Atur Piuning
- Dharma Tula, Widya Tula, Dharma Suaka
- Sima Krama, Saur-pitakén
Sumber Rujukan
- Tim Penyusun. 2016. Udiana Sastra untuk SMA/SMK Kelas X. Denpasar.
- sites.google.com/view/materiajahpidartabahasabali
- slideshare.net — Pidarta dan Materi Pidarta
- juldwipaescmart.blogspot.com — Wangun Pidarta Basa Bali