MODUL MATERI AJAR
BAHASA
DAERAH BALI
ᬅᬚᭂᬕ᭄ ᬩᬲ ᬩᬮᬶ
Sargah I – VI · Wacana · Anggah-Ungguhing Basa · Aksara Bali
Tatabasa · Kasusastraan · Paribasa Basita
Kaanggén ring Kelas X (Fasé E) miwah Kelas XII (Fasé F) · Kurikulum Merdeka
Kapupulang olih
I MADE JULIADI SUPADI, S.Pd.
Guru Bahasa Daerah Bali
SMA NEGERI 1 ABANG
Kecamatan Abang, Kabupaten Karangasem, Bali
2026
HALAMAN PENGESAHAN
| Judul Modul | : | Modul Materi Ajar Bahasa Daerah Bali (Sargah I–VI) |
| Mata Pelajaran | : | Bahasa Daerah Bali |
| Jenjang / Fasé | : | SMA — Fasé E (Kelas X) miwah Fasé F (Kelas XII) |
| Kurikulum | : | Kurikulum Merdeka |
| Penyusun | : | I Made Juliadi Supadi, S.Pd. |
| Unit Kerja | : | SMA Negeri 1 Abang, Kecamatan Abang, Kabupaten Karangasem |
Ngwacén tur Nguningayang,
Wakil Kepala Sekolah Bidang Kurikulum
……………………………
NIP. ……………………………
Abang, ……………………… 2026
Penyusun,
I Made Juliadi Supadi, S.Pd.
NIP. ……………………………
Kauningayang tur Kasahang olih,
Kepala SMA Negeri 1 Abang
……………………………
NIP. ……………………………
DAFTAR ISI
Klik judul untuk loncat ke bagian. Daftar isi lengkap ada di sisi kiri (atau tombol Daftar Isi di atas, pada layar kecil).
KATA PENGANTAR
Om Swastyastu
Sangkaning manah susrusa bakti lan lascarya, titiang ngaturang angayubagia majeng ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, gargita sané rasayang titiang, duaning prasida mupulang cakepan ngeninin basa, aksara, lan sastra Bali, mawastu medal buku puniki sané mamurda "Modul Materi Ajar Bahasa Daerah Bali".
Modul puniki kasusun sangkaning pinunas para sisia, sawitra guru Basa Bali, miwah anggén negepin kawéntenan sumber ajah para sisia ring SMA Negeri 1 Abang, Kecamatan Abang, Kabupatén Karangasem. Sasampunné kaunggahang, daging modul puniki kapuputang kantos nglanturang ring Sargah I ngantos Sargah VI, madaging pangresep, tabél ringkesan, teks imba sané jangkep saking sumber (pidarta, sembrama wacana, dharma wacana, artikel, satua, puisi, cerpén, drama, miwah sané lianan), taler uji kemampuan marupa 15 soal objektif saha kisi-kisi, kunci jawaban, miwah panguji ring pamuput sabilang sargah.
Ring sajeroning nyusun modul puniki, titiang nganggén sumber-sumber sané kaunggahang, inggih punika Materi Palajahan Basa Bali, Buku Bahasa Bali kelas X, miwah Buku Bahasa Bali kelas XI (Dénpasar, 1 Juni 2016). Sumber-sumber punika kaanggén ngicén conto, pangresep, miwah kaanggé ngakuratang pah-pahan tatabasa, aksara, anggah-ungguh, kasusastraan, miwah paribasa.
Sakancan daging modul puniki kaselarasang ring kawéntenan murid Fasé E miwah Fasé F ring SMA. Mungguing sumber sané prasida kakeniang, wenten sané kantun ring pasamuhan kelas, mangda para sisia sayan nelebang.
Mungguing kawéntenan cakepan puniki pastika doh saking sané kabaos tegep utawi paripurna, tan péndah i paksi pecit dikapan sida nyaihang kawikanan I Ratu. Taler banget titiang mapinunas ring I Ratu sang rumaga sujana sané pascat ring basa, aksara, lan sastra, tur wikan ring tata titi Basa Bali, mangda ngicénin piteket lan pakéling mangda prasida jangkep pakaryan titiangé bénjang pungkuran, lan sayan ajeg budaya lan basa Bali ring jagat Bali sané kadruénang sareng sami.
Pamuputnyané, titiang ngaturang suksmaning manah majeng ring Ida Kepala SMA Negeri 1 Abang, para wakil kepala sekolah, para sawitra guru, miwah para sisia sané sampun ngicén panampén tur pangrauh ri sajeroning nyusun modul puniki.
Om Santih, Santih, Santih Om
Abang, ……………………… 2026
Kapupulang olih:
I Made Juliadi Supadi, S.Pd.
SARGAH IWACANA BAHASA DAERAH BALI
Wacana inggih punika pupulan lengkara sané saling nyambung, madaging suksman sané jangkep. Ring sargah puniki kawedar wacana lisan sané sering kaanggén ring pagaliatan krama Bali (pidarta, sembrama wacana, miwah dharma wacana) taler wacana tulis (laporan, artikel, miwah awig-awig).
Basa Bali sampun ngancan makéh sané ngawigunayang, nénten ring wewidangan informal kémanten. Silih tunggil kawagedan sané kaplajahin ring widang pendidikan formal wantah kawagedan mabasa Bali, inggih punika mapidarta. Pidarta punika wantah panyambung lan pangiket baos ring sajeroning acara, sakadi pamargin lomba mapidarta, acara wanti warsa sekolah, acara sekaa truna, miwah sané tiosan (Buku Bahasa Bali Kelas X).
1.1 PIDARTA
A. Teges Pidarta
Pidarta inggih punika sadaging pikayunan sané kawedar madasar antuk tetujon ring ajeng anak akéh, mangda napi sané kabaosang prasida karesepang, kaincepang, tur prasida kalaksanayang ring kauripan maparajana (Materi Palajahan Basa Bali).
Kruna pidarta wantah wangun alus saking kruna pidato, sané mawit saking basa Melayu. Kruna pidato sampun ngranjing dados kruna basa Bali andap, sané wangun alusnyané pidarta. Pidarta inggih punika bebaosan mabasa Bali alus marupa daging pikayunan sané kawedar majeng anak sareng akéh, matetujon mangda sang sané mirengang kayun nginutin daging kapatutan sané kabaosang. Sang sané mapidarta kabaos orator utawi pamidarta (Buku Bahasa Bali Kelas X).
Pidarta madué genah sané mabuat pinaka média nglimbakang basa Bali ring pakraman miwah ring pendidikan formal, santukan prasida nincapang kawagedan mabasa Bali para sisia taler dados piranti pengembangan informasi ring pakraman miwah ring sekolah.
B. Wangun Pidarta
Pidarta Bali madué wangun utawi karangka sané pateh sakadi pidato ring basa Indonésia (pendahuluan, isi, penutup), kapalih dados tigang palet:
- I. Purwaka (pamahbah) — kawit babaosan sané madaging:
- a. pangastungkara utawi pangastuti;
- b. panganyubagia majeng Ida Sang Hyang Widhi;
- c. pasinahan angga pamidarta (ritatkala pidarta ngangganin sang madué karya).
- II. Daging pidarta — babaosan sané kawedar nganutin unteng karya manut tetujon bebaosan, saha nénten lempas saking téma.
- III. Pamuput — babaosan panguntat sané madaging:
- a. pacutetan daging bebaosan;
- b. panyuksma;
- c. nunas pangampura;
- d. parama santih.
C. Tata Cara Mapidarta
Manut tata cara ngaturang (maktayang), pidarta kapahpah dados patpat soroh:
| Soroh (Materi Palajahan) | Parinama ring buku Kelas X | Katerangan | Lumrah kaanggén |
|---|---|---|---|
| Pidarta dadakan | Pidarta dadakan (impromtu) | Kaaturang tanpa téks; sang mapidarta nadaksara kasudi maktayang pidarta | Pawiwahan: panglingsir utawi rerama mapaica piteket ring sang mawiwaha |
| Ngwacén pidarta | Pidarta kawacén (manuskrip) | Nganggén téks sané sampun kasayagayang nganutin genah miwah galah | Pejabat: kepala sekolah, camat, bupati, gubernur |
| Pidarta téks riris kaapalang | Pidarta kaapalang (memoriter) | Téks sampun karencanayang raris kaapalang; rikala mapidarta nénten ngwacén tur nénten makta téks | Lomba mapidarta |
| Pidarta antuk ringkesan utawi skéma | Pidarta ringkesan (ekstempore) | Téks marupa bantang-bantang bebaosan kémanten, raris kalimbakang rikala mapidarta | Pangénter acara (ugrawakia) |
Tabél 1.1 Soroh pidarta manut tata cara maktayang
D. Tetikesan Mapidarta
Sajeroning maktayang pidarta, mangda napi sané kawedar prasida kauratiang saha nudut kayun sang sané miarsayang, patut kautamayang agem utawi tetikesan sakadi ring sor:
- Wicara — babaosan sang pamidarta (topik utawi unteng pikayun pidarta), mabahang basa sané prasida nudut kayun para pamiarsa.
- Wiraga — sahananing semita, raras, agem, utawi bahasa tubuh sang mapidarta.
- Wirama — tata suara (vokal miwah intonasi) sané anut ring punggelan lengkara (tanda baca), mangda kapireng lengut.
- Wirasa — rasa (penghayatan) sané medal saking dasaring manah sang mapidarta, mangda daging pidarta prasida nuek rasa sang sané mirengang, nénten sakadi anak ngapalang.
- Wesata — tata cara nyobiahang pidarta antuk pikayun sané manut wiraga.
E. Panureksan Mapidarta
Sajeroning ngamiletin lomba mapidarta, wénten lelima sané katuréksain:
- Pengelolaan téma — téma marupa bantang sané ngicénin murda pidarta. Murdan miwah daging pidarta mangda nganutin téma sané kaicén olih lembaga sané ngawéntenang lomba.
- Basa — wicara/suara (vokal), pelafalan, miwah anggah-ungguhing basa sané kaanggé.
- Penguasaan materi — sang mapidarta sampun tatas indik unteng tetuek daging pidartannyané, saking pangawit nyantos puput nénten wénten pikobet.
- Amanat — sadaging tetuek utawi tetujon nganutin téma sané sampun kajantenang.
- Penampilan — wiraga utawi bahasa tubuh sang mapidarta manut napi sané kabaosang.
| No. | Aspék | Indikator | Skor |
|---|---|---|---|
| 1 | Pengelolaan téma | Murdan miwah daging pidarta nganutin téma sané kaicén | 20 |
| 2 | Basa | Wicara/suara (vokal), pelafalan, miwah anggah-ungguhing basa sané kaanggén | 20 |
| 3 | Penguasaan materi | Sang mapidarta tatas indik unteng daging pidartanyané, nénten kapaiketan ring téks | 20 |
| 4 | Amanat | Sadaging tetuek utawi tatujon sané kaaturang nganutin téma | 20 |
| 5 | Penampilan | Wiraga utawi bahasa tubuh sang mapidarta manut napi sané kabaosang | 20 |
| Gunggung | 100 |
Tabél 1.2 Instrumén panureksan mapidarta
F. Babaosan sané Masaih sareng Pidarta
Babaosan mabasa Bali alus sané wangunnyané masaih ring pidarta madué wasta lan cecirén niri-niri:
| Parinama | Teges Ringkes | Umpami |
|---|---|---|
| Pidarta (pidato) | Babaosan basa Bali alus ring acara pakraman utawi acara resmi, nénten ngeninin ajahan agama | Pidartan kelian ring krama banjar indik kasrian banjar |
| Dharma wacana | Babaosan basa Bali alus ring acara pakraman sané ngwedar daging ajah-ajahan agama | Babaosan Sri Empu Dukuh Sakti ring wantilan désa |
| Sembrama wacana | Babaosan basa Bali alus pinaka panyanggra ring upakara utawi acara désa pakraman lan acara nasional | Panyanggra sang madué karya ring para undangan; panyanggra Kepala Dinas Pendidikan ring Hardiknas |
| Atur piuning (laporan) | Babaosan basa Bali alus sané nguningayang dudonan karya sané kalaksanayang | Atur piuning manggala karya ngusaba désa |
Tabél 1.3 Babaosan sané masaih sareng pidarta
Istilah tiosan sané mapaiketan ring wacana mabasa Bali: dharma tula (pabligbagan umum/diskusi), widya tula (pabligbagan indik daging kaweruhan), dharma suaka (babaosan ngaptiang kapiolasan), sima krama (patemon madarmasuaka), saur-pitakén (tanya-jawab), pamidarta (sang sané mapidarta), pamaos (sang sané maosang kriapatra utawi makalah), miwah ugrawakia (pangater, sang sané ngéterang acara/MC).
G. Imba Pidarta I: "Perpustakaan Genah Mupupuk Pustaka lan Budaya Bali mangda Tan Lapuk"
Ring sor puniki imba pidarta saking Materi Palajahan Basa Bali. Uratiang tur selehin wangun saha basannyané!
Téma: "Melalui Minat Baca Kita Tumbuhkan Kecintaan terhadap Budaya Lokal"
"Om Swastiastu"
Mapidaweg titiang majeng:
Bapak Kepala badan Perpustakaan, Arsip dan dokumentasi Kota Denpasar sané kusumayang titiang,
Para panuriksa sané singgihang titiang,
Ida dane para semeton pemilet pidarta basa Bali sane tresna sihin titiang
Angayubagia aturuningang titiang majeng ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, duaning malarapan sih asung kerta wara nugrahan Ida Sang Hyang Widhi, mawinan titiang pingkalih idadané sida mangguh karahajengan, sida masadu ajeng rahinané mangkin. Gargita dahat manah titiang riantuk kaicénin galah matur amatra, nganinin indik murdan pidartan titiang
“PERPUSTAKAAN GENAH MUPUPUK PUSTAKA LAN BUDAYA BALI MANGDA
TAN LAPUK”.
Mogi asung kerta nugraha Ida Sang Hyang Widhi, prasidha nemu margi sané antar majeng ring sikian titiangé kaping kalih ida dané sinamian, mersidayang ngamangguhang karahayuan ring sajeroning utsaha. Ida dané sareng sami, sayuwakti sekadi mangkin, rumasa sami sampun uning ring kawéntenan kauripané pamekas iriki ring Bali sayan sukerta, sangkaning pidabdab tur utsaha manggala pamerintah, manggala adat lan idadané para guru sareng sami. Inggian punika sampun kasidan mapikolih. Mungguing bhoga, upabhoga, lan paribhoga sami sampun sapatuta. Sarana makadi margi, listrik genah malajah marupa sekolah, gedung kesenian, pasar, balé banjar, miwah pawéntenan pacentokan utawi lomba-lomba seni Budaya Bali tur sané lienan sampun wénten kadi babuatané. Inggian alit-alité mangkin ring sekolah sampun taler kaicenin ekstra tembang utawi makidung, magamel miwah seni tari. Punika sami silih sinunggil sangkaning kalascaryan para manggala pemerintah utawi adat lan ida dané para guru sané sampun sampun ngutsahayang ngelimbakang ngawerdiang seni Budaya Bali. Siosan punika, patut kauratiang mangkin, napiké pustaka utawi buku-buku sane mapeiketan indik budaya Baline yening kagenahang ring perpustakaan wenten pikenohnyané ring sejeroning ngewerdiang budaya Baline? Indayang kayunin?
Yéning solohang titiang, makasami anaké sané naenin ngranjing ring pendidikan formal sampun ngawikanin indik napi perpustakaan punika. Perpustakaan mawit saking kruna pustaka sané mateges buku–buku miwah saluir bacaan tiosan. Anaké utawi lembaga, sané akéh madué buku, raris buku wacenan punika kagenahang ring ruangan sané gumanti khusus pinaka genah nguacén, genah punika kabaos perpustakaan. Duaning asapunika medal raris parinama minakadi perpustakaan pribadi, perpustakaan sekolah, perpustakaan umum, perpustakaan perguruan tinggi, perpustakaan daerah, miwah perpustakaan nasional utawi internasional.
Inggih Ida-dané sareng sami sané kusumayang titiang,
Ring sajeroning midabdabin panincapan kualitas sumber daya manusia, taler nincapang pangweruhan para siswané, nénten pisan dados kakirangan bahan wacénan. Nguacen punika maka sarana utama sané mawinan para siswané pacang sayan–sayan uning. Sering piragin titiang anaké maosang, perpustakaan risaksat gudang ilmu pengetahuan. Perpustakaan taler kabaos jantungnyané lembaga pendidikan. Yéning lembaga pendidikan nénten madué perpustakaan, tan pendah kadi ajeng–ajengan tanpa tasik, waluya telaga tanpa ulam. Punika mawinan perpustakaan patut titénin, duaning mabuat pisan pinaka unit pelayanan teknis ring widang pendidikan. Yadiastun kauningin perpustakaan punika penting, akéh kocap pejabaté sané kirang urati ring perpustakaan. Yening maosang dana pengembangan perpustakaan, katos utawi sreet pisan kocap jinahe sida kamedalang. Akéh perpustakaan sané nénten kalinguang, komputer taler nénten madué. Samaliha, sering perpustakaan punika kaanggén pinaka pelengkap kadi angganing gudang rongsokan buku-buku bubukan. Yen wenten pegawé sané ngalaleng miwah nénten becik, entunganga sampun ka perpustakaan. Punika cihnané perpustakaan kantun kirang polih uratian. Inggih Ida dané sami sané tresna sihin titiang
Yéning uratiang kahuripan parajanané ring Bali, pamekas sané maagama Hindu saking dumun sampun lingu pisan ring napi sané kabaos pustaka. Wénten Piodalan Sang Hyang aji Saraswati maka buatan bhakti ring Sang ngawisesayang ilmu pengetahuan. Satunggil Saniscara Umanis Watugunung buku–bukuné punika kaupakarain, kabantenin mangda sang nruénang sida kasaraswatiang. Pidabdabe puniki manut ring kecap sastrané munguing "Buku pinaka sumber pengatahuan utawi gudang ilmu". Napi ké patut bukuné pinaka maka gudang ilmu? Indayang kayun-kayunin. Sapunapi tata carane mangda iraga wikan? Elingang! "Ngwacén punika kuncinnyané". Patut ngwacén buku-buku sané mapikenoh antuk kaweruhan. Yadiastun akéh madué buku, madué gudang ilmu, yening nénten seneng ngwacén, janten kaweruhan/ilmuné punika nénten pacang kamolihang.
Mantuk ring punika wénten malih slogan sané luihing utama " Tiada hari tanpa membaca, Tiada hari tanpa belajar, Long life education, belajar sepanjang kehidupan". Tegasnyane, yening Ida dane meled dados anak wikan meled mangda sukses ring widang pendidikan, ngiring siagayang kayune sekadi baos slokane "Taki–takining sewaka guna widya". Siagayang ragane nincapang kaonengan ngewacen lan lunga ka perpustakaan!
Inggih para semeton sinamian, Sané mangkin ngiring sikiang pikayunan druené pupuk seni budaya lan sastra druéné saha sumanggup pacang kayun urati utawi lingu ring kawéntenan perpustakaan. Midabdabin suang-suang perpustakaan sané sampun wénten mangda kadasarin antuk pikayunan sumeken gumanti perpustakaan punika sida pinaka genah malila cita genah mesandekan, saha genah ngamaosang indik kweruhan, taler maka genah lomba-lomba , mangda para yowanané sayan seneng rauh ka perpustakaan. Pamuput nyané minat baca, kaonengan ngwacén para yowanané sayan lami sayan nincap, gumanti tetujon nincapang widang pendidikan taler sida kapangguh. Yan iraga nénten lingu sinah sekancan kawéntenan perpustakaan utawi sekancan pustaka kaweruhan pacang lapuk kadi séséh bubukan.
Para Manggla Badan Perpustakan, Arsip Dan Dokumenatsi Denpasar, para panuriksa miwah para semeton sami sane kusumayang titiang
Sadurung titiang puputang pidarta puniki, idayang piragiang lan kayunin tembang puniki:
NGIRING SARENG-SARENG
JAGA LAN LESTARIANG
NGIRING SARENG-SARENG
NGRAJEGANG SENI LAN BUDAYA BALI Inggih,asapunika titiang prasida maatur-atur ring galahé sané becik puniki. Matur suksma majeng ring uratian idadané, menawi wénten basa basitha nénten manut anggah-ungguhing basa Bali lan tan kearsa ring manah soang-soang, lugrahang titiang nunas geng rena pangampura. Inggih puputang titiang antuk parama santih.
"Om Shantih Shantih Shantih Om"
(Kapupulang olih Adi Kusuma Sastra; kaketus saking Materi Palajahan Basa Bali.)
H. Imba Pidarta II: "Ngelestariang Basa Bali"
Imba pidarta puniki kaketus saking Buku Bahasa Bali Kelas X. Pidarta puniki kawedar ring utsawa pidarta basa Bali sané kalaksanayang olih Kantor Perpustakaan Daerah Provinsi Bali.
Om Swastyastu
Ida adané sareng sami sané wangiang titiang, Ring galahé sané becik kadi mangkin puniki, pinih ajeng tan lali titiang ngaturang rasa angayu bagia mantuka ring Ida Hyang Parama Kawi, riantukan sangkaning asung kerta wara nugrahan Ida, titiang, asapunika taler Ida dané sareng sami sida kasidan mapupul iriki, ngamiletin saparidabdab utsawa pidarta basa Bali, sané kalaksanayang antuk Kantor Perpustakaan Daerah Provinsi Bali rahinané mangkin. Dumadak pamargi asapuniki sida maka sarana ngalimbakang adat miwah budaya Bali wekasan, wastu sida jagat Baliné ajeg. Ida dané sareng sami, patut pisan kapastikayang, mungguing pamargi utsawa pidarta basa Bali rahinané mangkin puniki, madaging makudang-kudang pabuat sané dahat mautama pisan, pamekas ring para yowana Baliné kapungkur wekas. Pawangunan pawongan sakadi mangkiné kabaos Sumber Daya Manusia (SDM) banget pisan kautamayang ri sajroning nyanggra pawangunan jagat Baliné, sané ngulatiang paras-paros saha salung-lung sabayantaka matiti krama. Malarapan antuk semangat reformasi iraga para yowana sareng sami, sampun ngamargiang silih tunggil tata titi sané kabuatang, maka swadharma sané marupa kapatutan urip maka krama Bali. Punika mahawinan ida dané sareng sami, pamargi utsawa pidarta puniki, siosan ring maka bantang numbuhang wirasa ring para yowanané, utamin nyane pisan ring para sisya sami, taler marupa titi pangancan ring para yowana Baliné rikala nabdabang pawangunané kapungkur wekas. Antuk punika, mungguing bantang pidarta sané sampun kajantenang nganinin indik “Melalui budaya baca kita tumbuhkan kecintaan terhadap budaya lokal”. Malarapan antuk bantang punika, pidarta sané jaga atur uningayang titiang mamurda NGELESTARIANG BASA BALI.
Ida dané, maosang indik perpustakaan ring galahé puniki, boya ja marupa bebaosan sané anyar. Napi mahawinan asapunika? Riantukan iraga para sisya, ngeninin indik perpustakaan punika, yan inargamayang tan bina kadi sampun masikian ring kauripan iraga, duaning ring sekolah-sekolah sami sampun maduwé perpustakaan. Sakéwanten kawéntenannyané patut polih panampén becik saking iraga sareng sami. Duaning asapunika, ngiring uningin dumun napi sujatiné perpustakaan punika? tur napi suksman ipun rikala ngawerdiang utawi numbuhang kecintaan terhadap budaya lokal, pamekas nyané pisan ring kawéntenan basa Baliné?
Ida dané sareng sami, Utsawa pidarta puniki yukti-yukti banget mapituas. Iraga sareng sami sampun uning, widya sastra sané kaucap ilmu pengetahuan miwah teknologi, marupa sanjata kalintang utama, sané sida ngaonang awidya punika, sané dados prekantin sang madéwék tiwas. Sakéwanten iraga sami durung sengeh, punika sami kasinahané majanten wit sangkaning perpustakaan. Napi mahawinan asapunika ida dané sami? riantukan perpustakaan punika, marupa genah nyimpen buku-buku, surat kabar, foto-foto, miwah dokumen-dokumen tiosan sané marupa wiwitan kaweruhané sujati.
Pewangunan Sumber Daya Manusia ring aab globalisasi, majanten kagenahang pinih ajeng pisan, yan tan asapunika sinah iraga pacang katetah antuk panglimbak jagat, uripé tan mapuara rahayu sangkaning tambeté mapunya. Wangsa luih guna marupa wangsa sané sida ngalintangin tetenger jagat. Silih tunggil sané sida nuntun, tan sios wantah kaweruhané punika, bilih-bilih ring kawéntenan yowanané sami. Riantukan ring para yowana kasinanggeh maka genah petitis pawangunan jagaté, sida tan sida becik kaoné punika, majenten sangkaning yowana pamekas. Nabdabang para yowana mangda sida becik, patut kadagingin antuk kaweruhan. Ring panegara sané sampun maju, pawangunan generasi mudané kautamayang pisan antuk ngulati kaweruhan, napi malih kaweruhan punika tan sios maka bobotan jatma urip sané marupa patitis ngulati santa jagadhita.
Ida dané sareng sami, Masa muda adalah masa belajar, asapunika ketah mangkiné, puniki masuksma iraga sareng sami para sisya, mangda gilik saguluk nelebang kaweruhan. Mapan urip masarira manusa, tan bina luir petapan ambengan, ring sajroning alit, wimuda kadi mangkin, kabaos mengpeng tajep, mangan ngidepang sahananing widya sastra. Pamekas mangda sida nemu gelang manut bacakan brahmacari asramané, sané sida kaanggén ngempu uripé kapungkur wekas. Indiké puniki ageng pisan pikenoh nyané ri kala nyanggra pawangunan jagaté sané kaulati, pamekas rikala ngelestariang basa Bali druwéné.
Napi mawinan iraga sareng sami patut ngelestariang basa Bali? Riantukan basa Bali punika marupa srana ri kala mabebaosan ring pantaraning krama Bali, sané kabaos basa Ibu. Sios ring punika, basa Bali merupa sinalih tunggil maka pawilangan budaya Bali, sané dados srana ri kalaning ngawerdiang pamargi adat miwah agama Hinduné ring Bali.
Basa Bali puniki taler marupa tetamian para panglingsiré saking nguni. Duaning malarapan antuk kayun mabasa Bali, napi malih sida manut sor-singgih basan ipun, punika dahat mautama pisan, waluya pratingkah nyihnayang subakti ring sanghyang sastra, sané mapragayan Sang Hyang Aji Saraswati.
Widya sastrané puniki maka wiwéka, nimbangin becik kalawan kaon, satmaka suluh ri kala kapetengan, wastu sida nibenin iwang patuté punika. Boya ja iraga tan dados nuduk budaya dura désa, yan punika kapikayun ngwetuang rahayu, durusang!. Nanging patut yatnain pisan. Semaliha widya sastra punika marupa jiwa premana ri kala nyujur jagat Bali ajeg.
Punika mahawinan iraga mangda teleb ngersepang daging-daging sastra, pageh tan obah. Duaning mauruk sastra, ngaruruh widya guna, tan bina kadi matapa, akéh wénten gegodan, kadi patapan Ida Sang Arjuna ring gunung Indrakila. Antuk kapagehan ida matapa, kapaica panah pasupati olih Bhatara Siwa, wekasan sida maka senjata magutin pangamuk Raksasa Detya Kawaca ri kala ngelurug swarga lokané. Asapunika carita sané munggah ring Kakawin Arjuna Wiwahané. Iraga para sisya sareng sami, punika anggén pratiwimba, mangda sida plapan mlajah mauruk sastra, sakadi memarginé mangda sida rauh katanggu. Maka cutet, masekolah mangda ngantos molihang ijasah, raris kaweruhané punika anggén nyanggra kauripané wekasan, duaning punika marupa kapatutan iraga maprawerti, maka panrestian jadma Bali luih guna.
Cihna subakti ring Sang Hyang Sastra, patut nguripang sahanan pratingkah sané dados swadharmaning maka sisya. Pamekas ngelestariang basa Bali druwéné, wantah masrana antuk setata mingsinggihang purwa dresta, makadi adat, seni miwah kesenian, tata cara urip ring desa pakraman, miwah sapatunggilan nyané sané kajiwa premanain antuk Agama Hindu, sakadi sané mungguh ring bacakan Tri Hita Karana. Tri Hita Karana mateges tigang kapatutan ngulati karahayuan ring jagaté, luiré astiti bhakti ring Ida Hyang Widhi Wasa, paras-paros pantaraning kamanusan, miwah lulut asih ring sarwa prana-prani. Yan sakadi mangkiné kabaos harmonisasi antara manusia dengan Tuhan, harmonisasi antara manusia dengan manusia, dan harmonisasi antara manusia dengan alam sekitarnya.
Ngelestariang basa Bali, taler marupa kapatutan iraga sareng sami, maka pretisentana sané embas ring Bali, nanging panglahlah budaya dura negarané patut waspadain, mangda tan ngrubéda, riantukan puniki sida ngwetuang jagat Baliné rusak. Adat budaya, miwah basa Baliné manggehang, kukuhang manut sastra agama Hindu, sinah jagat Baliné sané sampun kaloktah rauh ka jaba negara sida ajeg. Samaliha sampunang waneh-waneh lunga ka perpustakaan, asapunika taler rikalaning malajahin basa Bali, mangda tan linyok ring sesana kadi jatining anak Bali. Yan punika sida kaulati sareng sami, sinah jagat Baliné landuh, gemah ripah loh jinawi, tata tentrem kerta raharja sekala-niskala, sané kabaos maksartam jagat hita ya ca iti dharma.
Ida dané sareng sami, Yan cutetang titiang matur maka pangringkes daging pidarta puniki:
1. Perpustakaan inggih punika genah nyimpen buku-buku, majalah, foto-foto, film, dokumen lan sapetunggilan ipun, maka pabuat kaweruhan.
2. Ngelestariang basa Bali, punika marupa sahanan pratingkah lan parisolahe sané mapetitis ngelanggengang idik purwa drseta, sané dados tetamian para leluhuré nguni, sané kajiwa pramanain antuk sastra agama Hindu.
3. Sira sané patut ngelestariang basa Bali punika? Iraga sareng sami, pinaka sisya sané wenten ring Bali, pamekas sang sapa sira ugi sané urip tur kamertanin antuk sari-sarining bhoga jagat Baliné, kamanggala antuk para guru sami miwah sang angawa rat maka Guru Wisésa. Punika sané patut ngajegang, maserana antuk kayun lascarya tan paleteh.
4. Indik pamarginé ngelestariang basa Bali, tan mari mawiwéka antuk kapatutan. Asing-asing sané ngawetuang paras-paros, sagilik-saguluk salunglung sabayantaka, manut swadharmaning dados sisya, patut utamayang mangda tan kaicalan cihna kadi anak Bali, kadi mangkiné kabaos jati diri kebalian orang Bali.
Ida dané sareng sami sané kusumayang titiang, Wantah asapunika mungguing atur pidartan titiang, mogi-mogi wénten pikenoh ipun. Tios ring punika, titiang tan lali ngalungsur agung rena pangampura, manawi wénten maka kirang-kirang ipun. Maka wesananing atur puputang titiang antuk parama santi.
Om Santih Santih Santih Om
Ring buku Kelas X taler wénten imba pidarta sané mamurda "Ngrajegang Seni Budaya Bali Malarapan antuk Pésta Kesenian Bali". Pidarta punika nlatarang indik seni Bali sané kadasarin antuk ngayah miwah budaya agraris, Pésta Kesenian Bali (PKB) sané kapikamkam olih Prof. Dr. Ida Bagus Mantra duk warsa 1978, miwah subak sané sampun dados warisan budaya dunia ngawit warsa 2012. Pidarta punika kacutetang dados: (1) pinaka krama Bali, iraga sareng sami patut ngrajegang seni budaya Bali; (2) PKB silih tunggil serana ngrajegang miwah nglimbakang seni budaya Bali; (3) pamargin PKB patut terus kamargiang, sakéwanten mangda terus taler katiténin.
1.2 SAMBRAMA WACANA
A. Teges Sambrama Wacana
Sembrama wacana inggih punika babaosan sané kawedar pinaka panyanggra sajeroning wénten acara (Materi Palajahan Basa Bali). Ring basa Indonésia kabaos sambutan. Ritatkala ngawéntenin acara, panyanggra sané utama inggih punika antuk babaosan sané kabaos sembrama wacana, antuk punika dahat mabuat para sisiané uning indik tata cara ngaturang sembrama wacana.
Manut Buku Bahasa Bali Kelas XI, sembrama wacana inggih punika bebaosan sané daging lan tetueknyané ngenénin indik nyanggra utawi nyapa para uleman ring sajeroning upacara adat, agama, miwah acara sané lianan.
B. Soroh Sembrama Wacana
1) Manut tata cara ngwedar (Materi Palajahan Basa Bali), sembrama wacana kabinayang dados tetiga:
- Sembrama wacana tutur (lisan) — nyembrama tamiu antuk bebaosan lisan, nénten ngwacén naskah. Upami: nyanggra tamiu undangan resepsi; mapaica piteket ring sang mawiwaha.
- Sembrama wacana sasuratan (ngwacén téks) — ngwedar daging pikayunan pinaka panyanggra tamiu malarapan ngwacén naskah. Upami: baos Bupati duk acara ngenteg linggih ring pura puseh; baos Kadis Dikbud ring pamungkahan sarasehan mabasa Bali.
- Sembrama wacana ardatur (nganggén skéma) — ngwedar baos panyanggra malarapan ngwacén bantang-bantang bebaosan pinaka skéma. Upami: baos kelian truna nuntun parum indik bazar; baos jero bendésa ring paruman désa adat.
2) Manut tata cara maktayang (Buku Bahasa Bali Kelas XI), sembrama wacana kabinayang dados patpat:
- Sembrama wacana dadakan — maktayang nénten nganggén téks, riantukan sang sané nyanggra uleman nadaksara kasudi mangda nyanggra para uleman.
- Sembrama wacana kawacén — sampun kaparidabdabang, sampun madué téks, tur ri kala maktayang ngwacén téks punika.
- Sembrama wacana kaapalang — sampun madué téks tur sampun kaapalang, rikala maktayang nénten nganggén téks (lisan).
- Sembrama wacana ringkesan — sadurung kabaktayang sampun nyiagayang naskah marupa sesuratan unteng-unteng sembrama wacana kémanten.
C. Struktur Sembrama Wacana
- Pamahbah (purwaka): (a) pangastawa utawi pangastuti (ketah nganggén panganjali umat Om Swastyastu); (b) matur pangayubagia, panyuksma, swasti prapta ring sang sané rauh; (c) nyinahang angga sang mabaos (perkenalan diri).
- Daging sembrama wacana: indik acara sané kamargiang, upami resepsi pawiwahan, wanti warsa, ngenteg linggih, miwah sané lianan.
- Pamuput: (a) nyutetang daging baos; (b) nunas agung pangampura; (c) salam pamuput (parama santih) Om Santih, Santih, Santih Om.
Buku Kelas XI nlatarang wangun sembrama wacana sané patut kauningin ritatkala ngaryanang:
1. Murda — murdan sembrama wacana mangda anut ring topik sané jagi kabaktayang.
2. Pamahbah — madaging pangastungkara, pangrastiti ring Ida Sang Hyang Widhi, matur pangayubagia majeng ring para uleman sané sampun lédang rauh.
3. Daging — anut ring topik acara sané kamargiang, mangda para uleman tatas uning ring pamargin acarané.
4. Pamuput — madaging panyuksma majeng ring para uleman, nunas pangampura antuk kakirangan ri kala nyanggra, taler panyineb antuk parama santi.
D. Tetikes Sembrama Wacana
- Wicara — kawagedan ring indik daging bebaosan (penguasaan materi); bebaosané patut manut ring topik mangda nudut kayun para uleman.
- Wirasa — kawagedan ngaresepang lan ngrasayang daging bebaosan, mangda para uleman rumasa bagia santukan sampun kasanggra becik.
- Wiraga — semita lan laras (gerak tubuh) sané anut ring daging sembrama.
- Wirama — intonasi suara, vokal, tanjek bebaosan sané anut ring punggelan lengkara, mangda lengut kapiragi.
- Wesata — kawagedan nyobyahang utawi ngalimbakang daging bebaosan.
E. Imba Sembrama Wacana I: Sang Yadnyamana ring Resepsi Pawiwahan
RING RESEPSI PAWIWAHAN Inggih Nawegang titiang
Mantuk ring Ida-dané para atiti lan para uleman sareng sami.
Pinih riin lugrayang titiang ngaturang suksmaning manah ping banget, duaning sampun suéca ugi Ida-dané uleman sami nagingin pengaptin titiang, mawinan sregep pangrauh druwené kadi mangkin.
"Om Swastyastu"
Ida-dané para atiti lan uleman sinamian sané tresna asihin titiang.
Lugrayang riin titiang nyinahang rasa angayubagia majeng ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, duaning sampun majanten wantah sangkaning asung kerta wara nugrahan Ida, mawinan titiang pingkalih Ida dané prasida mangguh kerahajengan turmaning prasida kacunduk ring genahé puniki sekadi mangkin.
Mantuk ring keledangan Ida-dané ngerauhin keluargan titiang saha muat bebaktan sané rahat-rahat pisan, boya lali taler titiang ngaturang prama suksema. Sakéwanten ledangang pisan, duaning majanten titiang nénten pacang mersidayang nguales pasuécan Ida dané antuk arta brana. Dumogi Ida Sang Hyang Parama Wisesa asung mapaica panguales mantuk ring pasuécan Ida-dané sareng sami.
Selanturipun, duaning indik genah titiang nyanggra sapangrauh Ida dané dahating kosek tur maning kaon pisan, suéca ugi Ida dané ngampurayang. Ampura ping banget taler tunas titiang pét pradé wénten atur titiang miwah tatakrania kulawargan titiang sané nénten manut ring arsa, ri tepengan nyangra sapangrauh Ida dané sareng sami.
Ida dané para atiti lan uleman sané wangiang titiang
Mungguing dudonan karya sané prasida laksanayang titiang akuluarga tepengan mangkin inggih punika :
1. Inuni semeng sampun kamargiang upacara matatah, sané kamiletin antuk adi-adi miwah kaponakan titiang sareng lelima.
2. wusan punika taler sampun kemargiang upacara masakapan utawi makala-kalan mantuk ring sang alaki rabi.
3. yening nénten wénten pialang punapa-punapi, malih ajebos sawatara jam tiga jagi kalanturan parikrama majauman merika ka Désa Ubud.
Inggih, kadi asapunika indik pidabdab titiang akluwarga nglaksanayang pailén-ilén upacara rahinané mangkin.
Sané mangkin titiang nunas galah samatra anggén titiang nyinahang anggan sang alaki rabi makakalih mangda nénten Ida dané “wruh ring rupa tan wruh ring aran”. Mungguing sang sane mawiwaha rahina mangkin wantah puniki kaponakan titiang sane mawasta I Made Darmika, sareng puniki Ni Luh Sarini. Sekadi sampun kauningan, punika sane lanang tamat ring fakultas ekonomi, masematon sareng tiga, mangkin makarya ring PT Lembah Agung. Raris puniki sane Istri wit ipun saking desa Ubud, lulusan fakultas sastra, masematon sareng kalih, mangkin makarya dados guru ring SLTP Negeri 1 Denpasar.
Sane mangkin duaning ipun sareng kalih kantun wimuda, turmaning wawu pacang nincapang kahuripannyane ring kahuripan Grahasta Asrama, majanten ipun meled ngamolihang pawarah-warah utawi pangajah saking Ida dané saréng sami.
Duaning asapunika wenten pinunas titiang, manawi wénten Ida dane sané mapaica bebaosan majeng ring sareng kalih, titiang misadia pisan ngaturang galah. Pangaptin titiang, mangda wénten anggén ipun pinaka sasuluh utawi titi pangancan sajeroning ngupadi kahuripan makulawarga kantos kapungkur wekas. Kapartama titiang nunas ring dane manggalaning PT Lembah Agung utawi sané nyeledii linggih dané. Inggih durusang!
Suksema banget uningayang titiang mantuk ring dané manggalaning PT Lembah Agung Dénpasar. Dumogi piteket-piteket sané kabaos iwawu wénten pikenoh ipun mantuk ring sang dampati makakalih. Menawita wénten sameton tiosan sané arsa mapaica baos malih, durusang titiang.
Inggih Ida dané atiti lan uleman sané wangiang titiang.
Duaning nénten wénten malih sané arsa mabaosan. litiang nunas majeng ring Ida dané sareng sami, mangda ring pagubugan sarahina, yadian ring kantor utawi ring sajeroning pamargi nénten waneh-waneh Ida dané mapaica pangajah-ngajah miwah piteket-piteket mantuk ring ipun sareng kalih, gumanti wénten anggén ipun sasuluh ring tepengan nyujur kahuripannyané, mangda punapa-punapi sané kapatitis sareng kalih setata sida kapangguh.
Inggih, kadi amunika puput atur titiang. Sané mangkin lédang ugi Ida dané iring titiang masandekan, jumujug ka genahé ring tengen, pacang kaaturin nyita rasa boga samatra. Sadurung punika, lugrayang titiang muputang babaosan puniki antuk ngojarang parama santi.
“Om Santih, Santih, Santih Om”
(Kaketus saking Materi Palajahan Basa Bali.)
F. Imba Sembrama Wacana II: Upacara Mapandes
“Om Swastyastu”
Titiang pinaka ngangganin kulawargan dahat garjita manahé santukan Ida dané ledang arsa nagingin pangaptin titiang, prasida ngrauhin sakadi mangkin saha muat bebaktan sané rahat-rahat pisan. Mantuk ring kaledangan Ida dané, titiang sakulawarga wantah prasida ngaturang rasa suksmaning manah. Bebaktan ida dané tunas titiang sungsung suun titiang pasuecan Ida dané sinamian. Ampurayang indik kakaonan genah miwah tata basa panyanggran titiang sakulawarga, riantukan tambet titiang kalintang. Sampun majanten titiang nénten pacang prasida ngwalesin pasuecan Ida dané, dumogi Ida Hyang Widi Wasa pacang arsa mapaica pangwalesnyané manut swadharma miwah yasa kertin druéné soang-soang.
Ida dané para uleman sané baktinin titiang, taler para sameton sané tresnasihin titiang. Sané mangkin lugrayang titiang pinaka reraman ipun nunas galah samatra anggen titiang nyihnayang anggan pianak titiang sané pacang katatahin utawi sané ketah kabaos kadi mangkin upacara potong gigi. Inggih mungguing pianak titiang sané mapandés rahinané mangkin wénten lalima, sané tatiga wantah pianak titiang néwék, sané kalih anggén titiang kaponakan, punika wantah pianak adin titiangé. Sané paling wayaha panak titiang mawasta Gedé Adibawa, sané kaping kalih mawasta Ni Madé Winarsih miwah sané kaping tiga mawasta I Nyoman Sandiyasa. Taler kaponakan titiang sané duuran mawasta Putu Manik Astawa, adin ipun mawasta Madé Galang Astawa.
Duaning sakadi ajahan umat Hindu,iraga pinaka reraman nyané i pianak kari madué piutang inggih punika ngamargiang parikrama mapandes. Parikrama manusa yadnya puniki mapaiketan ring indik ngicalang kamomoangkaran I manusa sané mapikenoh ngaonang Sad Ripu, inggih punika nenem meséhé sané mamurti ring angga sariran I manusa. mangda benjang punggkur i manusa prasida nincapang parisolah miwah tata titi sané sayan becik ring sajroning ngamargiang kauripan. Antuk punika titiang mapinunas mangda ratu Ida dané utawi sameton titiang sané sampun ledang ngrauhin ring parikrama potong gigi/mapandes puniki mangdané lédang nyarengin ngastitiang ring Ida Sang Hyang Widi Wasa. Mangdane ring sajeroning pamargi puniki prasida kasidaning don ngamolihang karahayuan lan kasukertan ring jagaté.
Inggih kadi asapunika titiang prasida nagingin panyembramané puniki dumogi wénten pikenoh nyané. Malih apisan titiang matur suksma, taler nunas ampura yéning wénten iwang antuk titiang nitenin panyanggrané puniki. Sané mangkin lédang Ida-dané masandekan, jumujug ring genah bhogané sané sampun kacumawisang. Malih ajebos yening sampun wusan anyita rasa bhoga, durusang ngambil acara bebas. Inggih cutetang titiang antuk ngaturang Parama Santih “ Om Santih Santih Santih Om “
(Kaketus saking Buku Bahasa Bali Kelas XI.)
1.3 DHARMA WACANA
A. Teges miwah Tetujon Dharma Wacana
Dharma wacana inggih punika bebaosan utawi wacana sané madaging indik agama, adat istiadat, miwah budaya, sané kabaktayang ring ajeng sang sareng akéh, saha kawangun antuk bantang bebaosan, genah, galah/kala, miwah patra. Tetujon ngaturang dharma wacana inggih punika (Materi Palajahan Basa Bali):
- Anggén ngawewehin kaweruhan.
- Nelebang ajaran agama miwah budaya.
- Ngamargiang paindikan agama, budaya, miwah adat istiadat ring masyarakat (warga), wangsa, lan negara.
B. Pangresep Sané Patut Kaanggén
Dharma wacana sané becik sapatutnyané nganggén basa sané becik, sadarana, miwah nénten nganggén istilah-istilah asing. Soroh materi sané kaunggahang ring dharma wacana madasar antuk ajahan agama, adat, lan budaya.
C. Imba Dharma Wacana: "Suputra"
Pinih riin tittang ngaturang suksma majeng ring ugra wakia, riantukan titiang
kaicén galah pacang matur ring galahe sane becik puniki. Utamané majeng ring para yowana, para diaksa, para Jana sané sampun prasida rauh ring rahina puniki sané gumanti singgihang titiang.
Om Swastyastu
Maka purwakaning atur titiang, lugrayang titiang pacang ngaturang angayubagia saha ngaturang pangastuti majeng ring Ida Hyang Parama Wisésa riantukan wit sangkaning Ida sané setata ngicénin karahayuan mawastu titiang prasida ngiring sameton sareng sami pada kénak tur mapupul ring genahé puniki.
Inggih ida dané sané wangiang titiang, rikanjekan sané mangkin titiang pacang matur nganinin indik "SUPUTRA". Janten ida dané pawikan mungguing teges kruna inucap. Inggih punika "su" mateges becik, "putra" mateges oka, pianak. utawi putra. Dadosné sané kabawos suputra inggih punika putra sané becik utawi luwih.
Inggih ida dané sareng sami sané wangiang titiang manut teges krunané iwawu suputra wantah putra sané mautama tur prasida ngawé kasukan ring kulawarga.
Duaning asapunika janten ring sajeroning ngawerdiang putra sané suputra mangdané prasida ngalaksanayang pabratan manut daging kecap sastra agamané. Riantukan wénten kabawos kalintang meweh miara yén imbayang kadi ngawangun, bilih-bilih pacang ngawerdiang putra suputra. Risampun patemon kama bang lan kama petak dados manik ring sajeroning garba, pinaka bibit suputra puniki mangdané kapiara becik, ajeng-ajengan mangda cukup gizi, manut kadi dresta sang laki utawi sang lanang patut ngalaksanayang brata inggih punika : nénten nyukur rambut, nénten ngambekang kroda mangdané setata mapauruk sastra agama minakadi : kakawin miwah kidung anggen nuntun ring sajeroning nyujur kadegdegan kayun. Sakala miwah niskala kalaksanayang riantukan pacang ngawisésa utawi mapikenoh marep ring jabang bayi utawi manik ring sajeroning garba.
Inggih ida dané sareng sami sané wangiang titiang, kapagehan makta angga lan pikayun sang laki janten kauji rikalaning sang istri utawi rabi ngidam. Duaning kadi punika sané lanang mangda yakti-yakti sabar saha nénten dados wirosa ring anak istri. Dados irika sampun kecihnayang mungguing suksman upacara pabyakalan lan pawiwahan. Minakadi ngaranjingin benang sané kaiketang ring carang dapdapé tur mategen-tegenan miwah madagang-dagangan. Suksman ipun gumanti sampun sayaga nikul abot dangané, suka miwah dukané ring sajeroning nintenin Grehasta Asrama. Ida dané sané wangiang titiang, risampuné welu ngeraris yusa ngantos yowana punika wantah amonaan yata tanggung jawab I Rerama. Sekadi napi sané kaunggahang ring Sarasamtiscaya, wantah wénten lalima dados swadarmaning rarama, sané kabawos "Panca Wida" Inggih punika :
1. Maniupadjaya teges ipun nyekolahang pianak mangda ngamolihang kaweruhan.
2. Matulung urip teges ipun nayubin saking saluwiring pancabaya.
3. Maweh binojana teges ipun ngewehin ajeng-ajengan, sekadi nasi lan asi.
4. Singaskara teges ipun kaupacarain ngawit magedong-gedongan ngantos matatah mangdané mrasidayang ngamangguhin karahayuan.
Inggih ida dané kad, punika swadarmaning I Rerama ring sajeroning ngamolihang putra sané suputra. Riantukan wénten kaunggahang ring kakawin Nitisastra inggih punika :
"yon ing putra suputra, sadhu gunawan mamadangi kula wandu wandawa ".
Teges ipun :
Putra sané becik, wicaksana tur wikan prasida ngaledangin kulawargannyané.
Taler ring Slokantara wénten kaunggahang sekadi puniki :
"Kautaman sang magawé yadnya sapisan alah palanya dening wang madué putra suputra sanunggal".
Teges ipun :
Suksman anak sané ngamargiang yadnya sapisan kakaonang ring kautaman anak sane madué putra luwih asiki.
Inggih ida dané sané wangiang titiang, sané mangkin pacang cutetang titiang
mungguing napi sané prasida antuk titiang ngaturang ring ida dané sareng sami. Inggih punika:
1. Sané kabawos putra suputra inggih punika putra sané luwihing kawigunan mawastu sida pacang ngaledangin kulawargannyané.
2. Ring sajeroning ngacepang mangdané ngamolihang putra suputra mangda saking tuhu kayunné, babawosan miwah parilaksanané manut ring daging sastra agama tur sida ngalaksanayang pabratan.
3. Yéning sampun sameton sami prasida ngawerdiang putra suputra janten jagate setata pacang sutrepti, degdeg lan landuh. Mawastu tatujon agama Moksartham Jagadhita Ya Ca Iti Dharma prasida pacang kapolihang.
Inggih ida dané sareng sami sané wangiang titiang, wantah kadi punika prasida antuk titiang matur, dumadak-dumadik napi sane unggahang titiang ring ajeng prasida pacang dados tatuladan. Ida dane sareng sami janten ring sajeroning titiang matur, akéh mungguing katunan, titiang ngalungsur, gengrna sinampura. Mogi-mogi ida dané sareng sami polih tapak jnana sang adi luwih, jagat degdeg dirgahayu dirgayusa. Pinaka wasananing atur titiang ngaturang parama sami.
Om Santih, Santih, Santih Om
(Kaketus saking Materi Palajahan Basa Bali.)
Ring dharma wacana punika kawedar Panca Wida, inggih punika swadharmaning rerama manut Sarasamuscaya:
| No. | Panca Wida | Teges |
|---|---|---|
| 1 | Maniupadjaya | nyekolahang pianak mangda ngamolihang kaweruhan |
| 2 | Matulung urip | nayubin saking saluiring pancabaya |
| 3 | Maweh binojana | ngewehin ajeng-ajengan, sekadi nasi lan asi |
| 4 | Singaskara | kaupacarain ngawit magedong-gedongan ngantos matatah |
Tabél 1.4 Panca Wida manut téks dharma wacana
1.4 LAPORAN
A. Teges Laporan
Laporan inggih punika wangun bebaosan lisan utawi tulis sané ngenénin sekancan pariindik pinaka sarana informasi utawi pertanggungjawaban, saha mutusang sahananing wicara sané sampun kamargiang sajeroning organisasi. Laporan mawiguna kaanggén nelatarang sahananing pangrencana, parilaksana, miwah asil sané kapikolihang sajeroning pakaryan sané sampun kalaksanayang (Buku Bahasa Bali Kelas XI).
Ring kepanitian, ketua, sie, utawi anggota majanten makarya laporan pinaka bukti masurat santukan jagi utawi sampun ngamargiang pituduh ring pakaryan punika.
B. Wangun Laporan
- Laporan mawangun formulir utawi matrik — laporan sané sampun madué blangko; sang sané nyurat wantah nagingin blangkoné kémanten.
- Laporan mawangun memorandum utawi nota — dagingnyané cendek utawi bawak; sering kaanggén olih pejabat majeng ring karyawané.
- Laporan mawangun surat — katelatarang sakadi surat, dagingnyané ngunggahang sakancaning pariindik.
- Laporan mawangun naskah — sakadi makalah, dagingnyané kepah dados topik miwah sub-topik.
- Laporan mawangun buku — laporan sané kasusun sakadi buku.
C. Tata Cara Nyurat Laporan
1. Pangrencana laporan — nyawis pitakén: napi sané jagi kalaporang? napi mawinan patut kalaporang? malih pidan jagi kalaporang? indik napi sané jagi kalaporang? Yéning sampun kacawis, pacang prasida maosang latar belakang, pikobet, miwah tetujon laporan.
2. Mupulang sapariindik (mupulang bahan).
3. Sistematika utawi nudonang daging laporan.
4. Nyurat laporan.
D. Imba Laporan: Ketua Panitia Ulang Tahun Sekaa Truna Truni
Laporan Ketua Panitia Ulang Tahun Sekaa Truna Truni Banjar Tan Janten
Om Swastyastu
Sane murdayang titiang bapak kelihan Adat bajar Tan Janten Ida dané krama sami sane tresna sihin titiang
Ring rahina sané becik puniki ngiring sareng sami ngaturang pangrastiti ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, santukan wantah sangkaning pasuécan Ida, iraga sareng sami prasida masadu ajeng iriki jagi maosang indik parikrama pamargin wanti warsa banjar Tan Janten tahun 2015 sané sampun kamargiang.
Titiang sané kasudi pinaka ketua panitia, ring rahinané puniki, lugrayang titiang nelatarang indik pamargin acarané puniki .
1. Ngawit rahina radité tanggal 1juni 2015 jagi kawéntenang acara mareresik ring balé banjar nyantos sawewengkon désa Tan Janten.
2. Ring rahina soma selanturnyané pacang kawéntenang lomba widang olahraga miwah permainan sané ngelédangin kayun
3. Ring rahina anggara, kawéntenang lomba mekarya sanganan tradisional manggda truna truniné sami kréatif.
4. Ring rahinané mangkin ring pajantosan wantiwarsané kawentenang malam kesenian Indik prabéa sané kaanggén ngremba acara puniki mawit saking jinah kas sekaa truna truni kawewehin antuk kauntungan kupon basar sané sampun kamargiang.
Wantah asapunika prasida uningayang titiang indik pamargin wanti warsa sakaa truna truni desa Tan Janten sané kaping selikur.
Om Santhi,Santhi, Santhi Om
Tan Janten, 1 Juni 2015 Ketua Panitia Sekaa Trun Truni Br.1 Tan Janten I Gede Alus
(Kaketus saking Buku Bahasa Bali Kelas XI.)
1.5 ARTIKEL
A. Teges Artikel
Panglimbak basa Bali rahinané mangkin sampun sayan becik. Basa Bali nénten wantah dados basa komunikasi lisan kémanten, nanging sampun dados basa sasuratan ring widang jurnalistik utawi karya tulis. Ring koran, sampun akéh artikel mabasa Bali sané kawedar nyabran minggu; puniki cihna basa Bali sampun prasida ngiring panglimbak aab jagat (Buku Bahasa Bali Kelas XI).
Artikel inggih punika sasuratan sané madaging pamineh (opini) sang sané nyurat indik pikobet utawi wicara sané dados pabligbagan ring masyarakat. Artikel matetujon nyiarang, mligbagang, miwah pinaka panglila cita sang sané ngwacén (Sumandiria, 2004). Artikel katahan maosang indik wicara sané kantun akéh kabligbagang (up to date). Manut Mulyono (2012), artikel wantah sasuratan sané manut kadi kahanan miwah data ring masyarakat (faktual), madaging tata titi utawi pamargi muputang wicara sané dados unteng, mawinan sang sané nyurat sepatutnyané uning (ahli) indik wicara sané kasurat.
B. Soroh Artikel Manut Sang Nyurat miwah Kawigunannyané
- Artikel rédaksi — kasurat olih rédaksi utawi pangremba rubrik, koran, halaman blog, utawi kolom majalah. Imba: artikel "Coma napi Soma?" ring blog pangrembannyané.
- Artikel umum — kasurat olih para janané sané kasobiahang ring rubrik, koran, utawi kolom majalah. Imba: artikel "Tumpek Wariga" ring rubrik Bali Orti Koran Bali Post.
- Artikel sponsor — kasurat pinaka jalaran nyobiahang napi sané jagi kaadol (promosi). Ketah nénten panjang, nanging napi sané kapromosiang prasida karesepang olih anak sané jagi matumbasan.
Yéning artikel madaging indik penelitian, patut nganggén basa ilmiah; yéning nénten ilmiah, patut nganggén basa sané ketah kauningin krama Bali.
C. Cecirén Artikel
- Kasurat antuk tata basa sané patut, miwah ketah nganggén basa sané terang.
- Dagingnyané pamineh sang nyurat, nanging kadasarin antuk data utawi kahanan sané faktual.
- Unteng bebaosannyané wicara sané kantun akéh kabligbagang (up to date).
- Judul sané nudut kayun, paragraf sané runtut, miwah tanda pamaca sané patut.
D. Tata Cara Makarya Artikel
1. Ngrereh unteng babaosan (topik) sané jagi kasurat, sané nganutin aab jagat utawi pabligbagan sané kantun akéh kabaos ring kramané.
2. Ngepah unteng babaosan punika dados pahan sané alitan (subtopik), mangda sasuratané jakti-jakti nincap.
3. Nganggén basa sané komunikatif, inggih punika basa sané sampun ketah kauningin tur dangan karesepang.
E. Imba Artikel Umum: "Tumpek Wariga"
Tumpek Wariga sané ketah kabaos tumpek bubuh, tumpek pangatag utawi tumpek pangarah rauh ngenem bulan apisan inggih punika ring rahina Saniscara (Sabtu) Kliwon Wuku Wariga. Ring rahina tumpek puniki kalaksanayang upakara majeng ring sakancan taru utawi sarwa tumuwuh sané wenten ring tegal, sawah, jero, puri utawi gria soang-soang. Makéh anaké maosang rahina tumpek wariga puniki wantah otonan sarwa tumuwuh utawi taru. Upacara sané kalaksanayang majeng ring sakancan taru puniki suksmanyané wantah ngaturang suksma majeng ring Dewa Sangkara sané sampun ngardi sarwa taru miwah tumuwuhé ring jagaté taler ngaturang sembah bhakti mapinunas mangda kawéntenan jagaté ring Bali gemuh landuh.
Para jana Baliné rikala tumpek wariga puniki pastika sampun mataki-taki jagi makarya bebantenan ring genah soang-soang. Napi malih tumpek wariga puniki pinaka cihna rerahinan Galungan miwah kuningan sampun jagi rauh. Nénten prasida katepasin, samian ajeng-ajengan sané kaajeng olih para jadmané wit saking taru miwah sarwa tumuwuhé. Punika mawinan, ageng pisan kawéntenan sakancan taru miwah tumuwuhé ring jagaté. Yéning para jadma Baliné sampun sayaga ngenem sasih ngaturang sembah bakti utawi ngaturang suksma majeng ring Ida Sang Hyang Widhi nénten kabaos paripurna yening rasa suksma miwah bhakti punika kacihnayang antuk bebantenan kémanten. Sané pinih utama sané patut laksanayang ring aab jagaté sakadi mangkin inggih punika sapunapi antuk mangda kawéntenan sakancan taru sané mabuat puniki nénten rered utawi ical. Ring panglimbak jagaté sakadi mangkin, rasa éling ring kawéntenan taru pinaka urip jagat utawi ketah kabaos paru-paru dunia sampun sayan magingsir ring manah soang-soang. Yéning cingakin mangkin, para jadma Baliné sampun lali ring swadharmanné dados manusa. Napi mawinan kabaos lali ring Swadharma?, Ida Sang Hyang Widhi sané ngardi jagat miwah napi sané wénten ring jagaté ngicén manusa idep mangda para jadmané madrebé rasa éling ngemit miwah miara napi sané wénten ring jagaté, santukan yéning nénten kapiara pastika pacang kalebur utawi kapralina malih makasami sané wénten ring jagaté. Yening dumun kantun akéh alas madurgama genah sakancan sato minakadi macan, lelipi, miwah sané lianan magenah, mangkin sampun karusak, mauwah dados umah, toko, ruko miwah wawangunan sané lianan. kawéntenan alas utawi wana sampun kagentosin antuk wawangunan. Luhu sané makacakan ring margi miwah ring tukad pinaka saksi akidik pisan manah para janané jagi miara napi sané sampun kakaardi olih Ida Sang Hyang Parama Kawi. Kawéntenan blabar ageng, tsunami, linuh ngejerang jagat punika cihna Ida kroda antuk parilaksana kaon sané ketah kamargiang.
Punika mawinan ring galahé sané becik puniki. Rikala sakancan taru miwah sarwa tumuwuhé kaotonin, tincapang malih rasa éling, antuk nandur malih sakancan taru sané mawiguna, sakancan tumuwuh sané prasida ngawinang jagaté landuh. Sampunang tumpek wariga punika wantah kaanggén galah ngotonin taru sané sampun wénten utawi maurip kémanten sakéwanten sané pinih utama nandur sakancan taru miwah sarwa tumuwuh mangda prasida ngurip jagat.
(Olih Déwa Ayu Carma Citrawati; kaketus saking rubrik Bali Orti, Bali Post; kaunggahang ring Buku Bahasa Bali Kelas XI.)
F. Imba Artikel: "Nancebang Kayon Ngabut Kayu"
Kayu mawit saking taru. Kayon mawit taler (wénten) saking kayu. Yén kénten napi suksman kayu ring kauripané?
Kayu, taru, turus, napi ja wastané ten tios wantah pahan saking pailehan Sanghyang Wenang ri kala ngripta sakancan tuwuh tumuwuh ring mercapada. Punyan kayu ngicénin rasa dayuh ring sang sané ngrereh kadayuhan. Taru sakadi sampun sering kabaosang lan kasambatang, mapikenoh pisan ring guminé. Sakancan sané idup merluang kadayuhan, nika awinan taru punyan kayu sampun sapatutnyané kauratiang.
Ri kala nemonin galah Saniscara Kliwon Wariga, sameton Hindu Baliné ngrayaang rahina Tumpek Pangatag. Makudang-kudang tradisi “Ngatagin”; “Mubuhin” kawéntenang anggén nyuksmayang rahinané puniki. Yukti sakadi ring silih tunggil wewengkon Bali ring Tabanan, Tumpek Pangatag kalaksanayang antuk ngatagin sakancan sarwa tumuwuh ring pretiwiné mangdané sida ngwetuang asil mageng ring rahinan Galunganné. Ngrastitiang karahayuan jagat malarapan antuk ngupapira sarwa taru.
Nanging, mangkin manut gatra statistik kawéntenan alas genah taru magengé sayan ngedikang. Napi sané mawinan sakadi punika? Sangkaning sampun kirang manah manusané ngrereh genah dayuh, dayuhé mangkin sayan ngélahang ngrerehnyané. Yéning sampun madué jinah, dayuhé wénten ring jrijin tangané, wantah celek on-off dayuhé medal saking AC-né. Kayunné sané ngranayang kawéntenang taruné ngedikang, makejang saha kagentosin olih sakancan sané praktis lan élah. Kautaman kayunné sakadi ten madué genah ring atiné. Manusané yadiastun madué Tri Pramana sakadi ten maanggén, santukan pungkuran manusané ten ngawigunayang wiwékané ri kala nepasin pikobet.
Yén sampun pikobeté ten katepasin antuk wiwéka pastika ten mabuat sakancan sané kakaryanin. Kénten taler ri kala sampun ten wénten pakayunan pacang nabdabin indik kawéntenan taru-taru sané nayuhin punika. Wantah cabut kayuné tancebang kayonné, payu omongan manten.
(Olih Ni Madé Ari Dwijayanthi; kaketus saking Buku Bahasa Bali Kelas XI.)
G. Imba Artikel Rédaksi: "Coma napi Soma?"
Warsa anyar, kalénder anyar. Wénten sesuratan “Coma”. Makudang kalénder sané uratiang titiang, nyurat sakadi punika. Meled titiang ngereh, nakénang, nunasang ring buku-buku, internét, utawi genah siosan.
Puniki wantah paleluasan titiang ring jagat maya, internét. Yéning saihang titiang maleluasan ring anaké sané uning (juru baos), titiang polih. Titiang polih ring situs Wikipedia. Ring situs punika kaunggahang makudang-kudang klompok basa indik wastan rahina.
Redité, Soma, Anggara, Buda, Wraspati, Sukra, lan Saniscara wantah rahina-rahina sajeroning awuku. Punika taler kabaos Saptawara. Rahina kapertama wantah Redité. Sané kaping untat, kaping pitu wantah Saniscara.
Wastan rahina ring basa Bali maiketan sareng astrologi (lelintangan) Hindu miwah basa Sanskerta lan basa turunannyané. Sajeroning lelintangan Hindu wastan rahina punika maiketan ring Surya (Rawi), Soma (Bulan), Manggala (Mars), Budha (Merkurius), Guru (Jupiter), Shukra (Venus), Shani (Saturnus). Wastan rahina punika nganutin wastan planét. Saking situs Wikipedia unggahang titiang wastan rahina sané maiketan sareng wastan rahina ring basa Bali. Kawitin titiang saking basa Sanskerta sané pinaka witnyané.Pinaka catetan mangda nénten wénten pikobet ri kala nyurat lan ngwacén, /a/ panjang kasurat antuk /aa/ lan /v/ patut kawacén /w/.
Ring basa Sanskerta wastan rahina inggih punika Bhaanu Vaasaram, Indu Vaasaram,Bhauma Vaasaram, Saumya Vaasaram, Guru Vaasaram, Bhrgu Vaasaram, lanSthira Vaasaram. Ring basa Hindi (basa sané kaanggé ring India wewidangan kalér) wastannyané: Ravivaar, Somavaar, Mangalavaar, Budhavaar, Guruvaar,Shukravaar,lan Shanivaar. Ring basa Mon (basa sané kaanggé ring Burma lan Thailand) wastan rahinannyané: Aaditya, Candra, Anggaara, Budhavaara, Brhaspati,Shukra, lan Sani. Ring basa Divehi (basa sané kaanggé ring Maladéwa): Aedheettha, Homa, Anggaara, Budha, Buraasfathi, Hukuru, lan Honihiru. Ring basa Kannada (basa sané taler kaanggén ring India): Bhanu Vaara, Soma Vaara, Mangala Vaara, Budha Vaara, Guru Vaara, Shukra Vaara, lan Shani Vaara. Saking seseleh punika, lugrayang titiang matetegar nuréksa wastan rahina ring basa Baliné. Sakadi unggahang titiang ring ajeng, titiang matetegar maluasan. Ring maleluasan titiang polih.
Kapertama, ngawit saking Redité. Rahina kakawitin antuk Surya. Surya taler kabaos Rawi, Raditya (Reditya). Redité ring basa Hindi, Ravivaar (maartos rahina Surya); basa Mon, Aaditya; lan basa Divehi, Aadheettha.Kaping kalih inggih punika Soma. Indik Soma puniki sané dados unteng bebaosan. Akéh sané nyurat “Coma”. Sakéwanten arang pisan sané ngucapang [coma]. Yéning rerehang ring lelintangan, Soma punika bulan. Soma ring basa Hindi, Somavaar (maartos rahina Bulan); basa Kannada, Soma Vaara.Kaping tiga inggih punika Anggara. Anggara basa Bali pateh pisan ring basa Mon lan basa Divehi, Anggaara; basa Hindi, Mangalavaar; basa Kannada, Mangala Vaara.Kaping pat inggih punika Buda. Basa Bali ring sesuratan Latin nénten madué /dh/. Ri kala nyurat antuk aksara Latin, /dh/ kagentosin antuk /d/. Punika mawinan /Budha/ kasurat /Buda/. Buda ring basa Bali sajajar sareng basa Divehi, Budha; basa Hindi,Budhavaar; basa Mon, Budhavaara; basa Kannada, Budha Vaara.
Kaping lima inggih punika Wraspati. Wraspati puniki sering kasurat Wrespati, Warespati, lan Respati. Wraspati ring basa Mon, Brhaspati; basa Divehi, Buraasfathi. Manut para wikan ring indik basa, /b/ lan /w/ sering saling ngentosin, sakadi /batu/ dados /watu/, /bulan/ dados /wulan/ miwah sané lianan.
Kaping nem inggih punika Sukra. Sukra sané sajajar wantah basa Mon, Shukra; basa Hindi, Shukravaar; basa Kannada, Shukra Vaara. Sejaroning nyurat bahasa Bali nganggé aksara Latin, /sh/ kagentosin antuk /s/. Dadosné, /Shukra/ kasurat /Sukra/.
Sané kaping untat, kaping pitu inggih punika Saniscara. Saniscara sering kasurat utawi kaucapang antuk Caniscara. Saniscara mawit saking Shani (Saturnus). Ring basa Mon,Shani; ring basa Hindi, Shanivaar; basa Kannada; Shani Vaara. Yéning uratiang, wantah Saniscara puniki sané polih paweweh. Sani maweweh wara. Boya ja dadosSaniwara, sakéwanten Saniscara. Manut ilmu bunyi, kalih kruna utawi lintang yéning kajangkepang, pantaraning kruna-kruna punika sering medal bunyi sané anyar nganutin bunyi sané nampek. Sani kawewehin wara, medal /s/. Raris /w/ ring /wara/ magentos dados /c/. Punika mawinan /Saniswara/ dados /Saniscara/.
Mawali ka Coma napi Soma?
Indayang uratiang Saniscara, Caniscara lan Soma, Coma. Saniscara dados Caniscara santukan /c/ ring /canis/ lan /c/ ring /cara/ sajajar. Punika mawinan dangan antuk ngucapang lan punika sering kaanggé. Sakéwanten Soma lan Coma, manut titiang matiosan. Sampunang /s/ ring Soma kagentosin antuk /c/ dados Coma. Dadosne, sané anut wantah Soma, boya ja Coma.
(Kaketus saking blog pangremba artikel mabasa Bali, 17 Januari 2011; kaunggahang ring Buku Bahasa Bali Kelas XI.)
1.6 AWIG-AWIG
A. Teges miwah Kawigunan Awig-awig
Awig-awig mawit saking kruna wig (usak) lan awig (nénten usak utawi becik). Awig-awig madué unteng pangapti mangda dados becik utawi nénten usak, mawinan awig-awig inggih punika uger-uger utawi suluh sané ngatur tata krama manyama braya ring masyarakat, sané mapangapti mangda sayan raket rumaket pasemetonané. Awig-awig pateh sakadi undang-undang, nanging ring genah sané cupitan, inggih punika sawates désa pakraman sané kapucukin olih Jero Bendésa (Buku Bahasa Bali Kelas XI).
Manut Perda Nomor 3 Tahun 2001 indik Desa Pakraman lan Lembaga Adat, awig-awig inggih punika aturan sané kakaryanin olih krama désa pakraman utawi krama banjar adat, sané kaanggén pedoman ritatkala ngamargiang Tri Hita Karana, nganutin désa mawacara lan Dharma Agama ring désa pakraman utawi banjar pakraman soang-soang.
Manut Perda Provinsi Bali Nomor 3 Tahun 2003 indik Hukum Adat (awig-awig lan pararem), awig-awig punika hukum adat Bali sané mawiwit saking Catur Dresta saha kajiwa pramanain olih Agama Hindu Bali: Sastra Dresta (ajaran agama), Kuna Dresta (nilai budaya), Loka Dresta (pandangan hidup), lan Desa Dresta (adat istiadat) (Windia, 2010).
B. Sanksi Adat
Awig-awig nénten wantah minayang hak sareng kewajiban, nanging taler ngicén sanksi adat marupa sanksi denda, sanksi fisik, utawi sanksi psikologis sané madué sifat spiritual, sané ngawinang kapok. Soroh sanksi adat ring awig-awig utawi pararem:
1. Mengaksama — nunas pangampura.
2. Dedosaan — denda jinah.
3. Kerampang — kaambil kasugihané.
4. Kasepékang — nénten kadadosang ngorta sareng semeton tiosan ring galah tartentu.
5. Kaselong — mausir saking désa.
6. Upacara prayascita — upacara nyuciang désa.
C. Pepalihan Daging Awig-awig
1. Aran lan palemahan
2. Pamikukuh lan petitis
3. Sukerta tata pakraman
4. Sukerta tata agama
5. Sukerta tata pawongan
6. Wicara lan pamidanda
7. Nguwah-nguwuhin awig-awig
D. Imba Awig-awig: Désa Pakraman Kedéwatan, Ubud, Gianyar
SARGA I
ARAN LAN WEWIDANGAN DÉSA.
Pawos 1.
(1). Désa Pakraman puniki mawasta Désa Pakraman Kedéwatan.
(2). Jebar kekuub wewidangania mawates nyatur, inggih punika:
ha. Sisih wétan Désa Pakraman Lungsiakan lan Payogan.
na. Sisih kidul Désa Pakraman Sayan.
ca. Sisih kulon tukad Ayung.
ra. Sisih lor Désa Pakraman Bunutan.
(3). Désa Pakraman puniki kawangun antuk unjuk lungsuring sakéng 154 (satus séket patpat) karang ayahan.
(4). Mungguing wewidangan palemahania kaepah dados kalih banjar luiré:
ha. Banjar Kedéwatan.
na. Banjar Kedéwatan Anyar.
Pawos 2.
(1). Manut trilingganing désa, kuub wewidangania pinarah tiga luiré:
ha. Utama Mandala, minakadi linggih Kahyangan Désa.
na. Madya Mandala, minakadi pupulan karang paumahan, lan tlajakan désa.
ca. Nista Mandala, minakadi sétran désa.
(2). Wates palemahan.
Manut pararem banjaré wenang kaepah dados témpékan-témpékan. Mungguing wates banjar lan témpékan-témpékané kamanggehang antuk paruman désa.
Pawos 3.
(1). Banjaré tan wenang ngardi awig-awig, wantah kadadosang ngardi pararem banjar maka pamitegep awig-awig.
(2). Pararem Banjar tan wenang lémpas ring awig-awig muah pararem désa saha patut kalingga tanganin olih Bendésa maka pamikukuhnyané dumugi sida lumaksana.
(3). Awig-awig muah pararem-pararem subak ring tlajakan désa tan maren taler kainggilang.
SARGA II.
PETITIS LAN PAMIKUKUH.
Pawos 4.
Désa Pakraman Kedéwatan ngamanggehang pamikukuh dasar luiré:
ha. Pancasila.
na. Undang-undang Dasar 1945 pamekas pasal 18.
ca. Perda TK I Bali no. 06 tahun 1986.
ra. Tri Hita Karana manut Sadàcara Agama Hindu.
Pawos 5.
Petitis Désa Pakraman luiré:
ha. Mikukuhin miwah ngrajegang Sang Hyang Agama.
na. Nginggilang tata prawertining magama.
ca. Ngrajegang kasukertan désa saha pawongania sami sakala kalawan niskala.
(Kakutip saking "Awig-awig Désa Pakraman Kedéwatan"; kaunggahang ring Buku Bahasa Bali Kelas XI.)
1.7 UJI KEMAMPUAN SARGAH I
A. Kisi-kisi Uji Kemampuan Sargah I
| No | Indikator | Materi | Ranah | Bentuk |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Mahpah teges pidarta lan istilah ring basa Indonésia | 1.1 A | C1 | Pilihan ganda |
| 2 | Nlatarang wangun karangka pidarta | 1.1 B | C1 | Pilihan ganda |
| 3 | Mabedakang tata cara mapidarta | 1.1 C | C2 | Pilihan ganda |
| 4 | Mahpah tetikesan mapidarta (wicara, wirama, wirasa, sané lianan) | 1.1 D | C2 | Pilihan ganda |
| 5 | Nlatarang panureksan lomba mapidarta | 1.1 E | C1 | Pilihan ganda |
| 6 | Mahpah teges sembrama wacana | 1.2 A | C1 | Pilihan ganda |
| 7 | Nyinahang soroh sembrama wacana | 1.2 B | C3 | Pilihan ganda |
| 8 | Nlatarang struktur sembrama wacana | 1.2 C | C2 | Pilihan ganda |
| 9 | Mahpah pangresep dharma wacana sané becik | 1.3 B | C2 | Pilihan ganda |
| 10 | Nlatarang Panca Wida | 1.3 C | C2 | Pilihan ganda |
| 11 | Mahpah teges suputra | 1.3 C | C2 | Pilihan ganda |
| 12 | Mabedakang soroh artikel | 1.5 B | C3 | Pilihan ganda |
| 13 | Nlatarang sanksi adat ring awig-awig | 1.6 B | C2 | Pilihan ganda |
| 14 | Mahpah pabagia desa pakraman | 1.6 D | C1 | Pilihan ganda |
| 15 | Mabedakang wangun laporan | 1.4 B | C3 | Pilihan ganda |
Tabél 1.5 Kisi-kisi uji kemampuan Sargah I
B. Soal Objektif Sargah I
1. Pidarta inggih punika basa Indonésiané sané pateh sakadi...
A. pidato
B. sambutan
C. laporan
D. artikel
2. Pidarta sané kaaturang tanpa téks, lumrah ring acara pawiwahan, kaswastanin...
A. ngwacén pidarta
B. pidarta dadakan
C. pidarta téks riris kaapalang
D. pidarta antuk skéma
3. Wangun pidarta sané nénten kalebu palet utama inggih punika...
A. purwaka
B. daging pidarta
C. pamuput
D. pamaca
4. Tetikesan mapidarta sané ngenénin tata suara (intonasi) sané anut ring punggelan lengkara inggih punika...
A. wicara
B. wiraga
C. wirama
D. wirasa
5. Gunggung skor panureksan mapidarta inggih punika...
A. 50
B. 80
C. 100
D. 120
6. Istilah sembrama wacana ring basa Indonésia inggih punika...
A. pidato
B. sambutan
C. laporan
D. artikel
7. Conto sembrama wacana sasuratan inggih punika...
A. nyanggra tamiu antuk babaosan lisan
B. babaos Bupati ring acara ngenteg linggih sané kaaturang sinambi ngwacén naskah
C. kelian truna nuntun parum indik bazar
D. mapaica piteket ring sang mawiwaha antuk tanpa téks
8. Bagian pamuput sembrama wacana madaging...
A. panyanggra acara
B. salam Om Santih, Santih, Santih Om
C. perkenalan angga sang mabaos
D. isi acara
9. Pangresep dharma wacana sané becik inggih punika...
A. nganggén istilah asing sané akéh
B. nganggén basa sané becik lan sadarana
C. madaging ajah-ajahan ring luar agama
D. nganggén lengkara sané dawa-dawa
10. Panca Wida sané ngenénin nayubin saking pancabaya inggih punika...
A. maniupadjaya
B. matulung urip
C. maweh binojana
D. singaskara
11. Kruna su ring suputra mateges...
A. ngrusak
B. becik
C. tua
D. kaya
12. Artikel sané kasurat pinaka jalaran nyobiahang napi sané jagi kaadol inggih punika artikel...
A. rédaksi
B. umum
C. sponsor
D. ilmiah
13. Sanksi adat sané nénten ngorta sareng semeton tiosan ring wekas tartentu inggih punika...
A. mengaksama
B. dedosaan
C. kasepékang
D. kaselong
14. Désa Pakraman Kedéwatan kaepah dados pira banjar?
A. siki
B. kalih
C. tigang
D. papat
15. Wangun laporan sané madué blangko inggih punika...
A. laporan surat
B. laporan formulir utawi matrik
C. laporan naskah
D. laporan buku
C. Kunci Jawaban Sargah I
| No | Kunci | Alasan singkat |
|---|---|---|
| 1 | A | Pidarta pateh sakadi pidato ring basa Indonésia (Bagian 1.1 A). |
| 2 | B | Pidarta dadakan kaaturang tanpa téks (Bagian 1.1 C). |
| 3 | D | Palet wangun pidarta inggih punika purwaka, daging, miwah pamuput (Bagian 1.1 B). |
| 4 | C | Wirama inggih punika tata suara sané anut ring punggelan lengkara (Bagian 1.1 D). |
| 5 | C | Gunggung skor panureksan inggih punika 100 (Tabél 1.2). |
| 6 | B | Sembrama wacana ring basa Indonésia kabaos sambutan (Bagian 1.2 A). |
| 7 | B | Sembrama wacana sasuratan inggih punika ngwacén naskah sané sampun kasurat (Bagian 1.2 B). |
| 8 | B | Pamuput sembrama wacana madaging salam Om Santih, Santih, Santih Om (Bagian 1.2 C). |
| 9 | B | Dharma wacana sané becik nganggén basa sané becik, sadarana, miwah nénten nganggén istilah asing (Bagian 1.3 B). |
| 10 | B | Matulung urip nayubin saking saluiring pancabaya (Tabél 1.4). |
| 11 | B | Kruna su mateges becik (Bagian 1.3 C). |
| 12 | C | Artikel sponsor kasurat pinaka jalaran promosi (Bagian 1.5 B). |
| 13 | C | Kasepékang inggih punika sanksi nénten kadadaosang ngorta sareng semeton tiosan (Bagian 1.6 B). |
| 14 | B | Désa Pakraman Kedéwatan kaepah dados kalih banjar (Bagian 1.6 D). |
| 15 | B | Laporan formulir utawi matrik sampun madué blangko (Bagian 1.4 B). |
- Sebutang lima wangun laporan, lan icén bedanné suang-suang!
- Sebutang tiga soroh artikel manut sang nyurat lan kawigunannyané!
- Sebutang sanksi adat ring awig-awig, lan icén makudang-kudang conto!
- Ngaryanin laporan sané bawak indik acara kelas!
- Sebutang petang soroh pidarta manut tata cara ngaturang, lan wedarang kaonnyané tiap-tiap soroh!
- Sebutang lima aspék panureksan mapidarta, raris icén indikator suang-su
Tidak ada komentar:
Posting Komentar