ᬑᬁ ᬲ᭄ᬯᬲ᭄ᬢ᭄ᬬᬲ᭄ᬢᬸ

MEMAHAMI DHARMAWACANA BAS BALI

TEGES DHARMA WECANA

Dharma Wecana inggih punika bebaosan utawi wacana sané madaging indik agama, adat istiadat, miwah budaya sané kabaktayang ring ajeng sang sareng akéh saha kawangun antuk bantang bebaosan , genah, galah/kala, miwah patra. Tetujon ngaturang Dharma Wecana inggih punika:
• Anggen ngawewehin kaweruhan 
• Nelebang ajaran agama miwah budaya 
• Ngamargiang paindikan agama,budaya miwah adat istiadat ring masyarakat (warga), wangsa, lan negara. Dharma Wecana sane becik sapatutnyané nganggén basa sané becik, sadarana, miwah nénten nganggén istilah-istilah asing. Soroh materi sané kaunggahang ring Dharma Wecana madasar antuk ajahan agama, adat lan budaya 


Tatacara Madharma Wecana 

Wenten makudang-kudang tata cara maktayang Dharma Wecana, minakadi : • Spontan Metode spontan punika yening sang sane madharma wecana sampun uning inti utawi daging naskah Dharma Wecana punika. • Madue utawi nganggen teks Metode punika yening sang sane madharma wecana madue teks. Punika mawinan sang sane madharma wecana durung madue pengalaman utawi napi sane kabaktayang patut manut ring teks/naskah. • Memoriter Naskah Dharma Wecana kasiagayang miwah kaapalang olih sang sane madharma wecana. • Ekstemporan Ring metode puniki, sang sane madharma wecana maktayang unteng-unteng napi sane pacang katlatarang. 


Tetikes Madharma Wacana 

Sajeroning maktayang Dharma Wecana , mangda napi sane kawedar prasida kauratiang saha mangda prasida nudut kayun sang sane miarsayang, sang orator patut taler nguratiang tetikesan mapidarta minakadi ring sor puniki: 
• Wicara inggih punika ngeninin indik topik utawi tema pidarta, sane prasida nudut kayun para pamiarsa.
 • Wiraga inggih punika semita, laras, agem, utawi bahasa tubuh sang sane maktayang pidarta. 
• Wirama inggih punika tata suara sane mapaiketan ring suara/vokal miwah intonasi sane anut ring punggelan lengkara mangda kapireng lengut. 
• Wirasa inggih punika rasa penghayatan ritatkala maktayang pidarta mangda daging pidarta punika prasida nuek pikayunan sang sane mirengang. 


Tata cara nyurat Dharma Wecana

 Sadurung madharma wacana, ketahipun sang sané jagi madharma wacana patut sampun maduwé naskah. Kemaon wénten taler sang sané jagi madharma wacana tan madué naskah. dwaning sapunika ngiring uratiang tata cara nyurat dharma wacanané puiki : 
• Wed bebaosan kapolih ring buku sané madaging tattwa, tata susila, upacara agama, pendidikan agama, lingkungan hidup , miwah sané lianan 
• Ngresepang daging bebaosan Madharma wacana sané becik inggih punika yening sané madharman wacana sampun resep ring daging bebaosan tur madasar antuk buku sumber sané patut 
• Kerangka Kerangka puniki mabuat pisan awinan yening sampun uning ring karangkanyané, pastika pacang dangan nglimbakang idé sané kasurat ring naskah dharma wacana punika. 
• Nyurat dharma wacana sané saderana miwah jelas Saderana punika maartos naskahnyané tan madaging langkungan ring unteng dharma wacana , Jelas artos miwah tetueknyané, jelas basa, wed, miwah daging dharma wacana punika. 
• Nganggén Basa sané patut tur becik mangda sané mirengang dharma wacana punika aluh ngeresepan daging dharma wacanané. 
• Wilangan Naskah sané patut . Naskah dharma wacana puniki dados tan akeh, manut ring acarannyané. Durasi waktunnyané sawatara 15 utawi 20 menit, pinih akeh 30 menit.


Pamitegep Dharma Wecana 
Mangda pascat ngaryanang Dharma Wacana, wénten makudang-kudang paletan sané patut kauningin, makadi: 
  • Murda wacana manut topik miwah téma 
  • Purwakaning atur kariinin antuk panganjali Om Swastyastu 
  • Huluning bantang atur, sané madaging rasa angayubagia miwah rasa suksma ring Ida Hyang Parama Wisésa 
  • Raris aturang ring pamiarsa unteng wacana druéné 
  • Pangringkes atur utawi kesimpulan wacana 
  • Paungu atur utawi saran-saran sané kabaos jaga winungué iwang atur. 
  • Parama Shanti.
Widangan Dharma Wecana inggih punika: 
  • Pamahbah madaging: A. Pangastungkara B. Matur suksma ring pangenter acara C. Ngastiti bhakti majeng ring Ida Sang Hyang Widhi 
  • Daging D. Mahbahang daging Dharma Wecana sane manut ring bantang bebaosan ngenenin indik adat, budaya miwah agama 
  • Pamuput E. Madaging indik reringkesan daging bebaosan F. Nyutetang napi sane kaaptiang miwah parama santi 

PANGLIMBAK SEJARAH AKSARA BALI

 Soroh Aksara Bali Aksara Bali mawit saking aksara India, panglimbaknyané sinarengan daweg panglimbak agama Hindu–Budha ring Indonésia. Dumunan, ring India wénten aksara sané mawasta Karosti. Mawit saking Karosti puniki nyantos wénten aksara Brahmi, salanturnyané nurunang aksara Devanagari miwah Pallawa. Aksara Dévanagari ring India Utara keanggén nyurat ring sajeroning basa Sansekerta. Aksara Devanegari miwah Pallawa puniki salanturnyané nurunang aksara Kawi utawi Indonésia kuno. Mawit saking aksara Kawi puniki, kasuén-suén medal aksara Jawa, aksara Bali miwah aksara-aksara sané tiosan sané wénten ring Indonésia. 





Salanturnyané aksara Pallawa nurunang aksara Kediri Kwadrat. Aksara Kediri Kwadrat puniki sané nurunang aksara Jawa raris dados aksara Bali sané keanggén nyantos rahinané mangkin. Yéning tlatarang ring sajeroning panglimbaknyané, aksara Bali puniki wantah turunan saking aksara Jawa. Panglimbaknyané duk jaman Majapahit, nyantos karaton Majaphité rug, aksara Jawa punika ajeg tur kalestariang ring Bali. Nanging yadiastun ja aksara Bali punikii mawit saking aksara Jawa, wantah wénten siosnyanné ring karakter aksaranyané. Aksara Jawa sané madrué karakter pateh sareng aksara Pallawa miwah Dévanegari, tiosan sareng aksara Bali sané madrué karakter aksara bunter-bunter. Nika mawinan aksara Bali madrué cihna ring sajeroning karakter aksaranyanné. Sekadi punika kawéntenan aksara Baliné sané ketami miwah kalestariang nyantos mangkin.
Salanturnyané aksara Pallawa nurunang aksara Kediri Kwadrat. Aksara Kediri Kwadrat puniki sané nurunang aksara Jawa raris dados aksara Bali sané keanggén nyantos rahinané mangkin. Yéning tlatarang ring sajeroning panglimbaknyané, aksara Bali puniki wantah turunan saking aksara Jawa. Panglimbaknyané duk jaman Majapahit, nyantos karaton Majaphité rug, aksara Jawa punika ajeg tur kalestariang ring Bali. Nanging yadiastun ja aksara Bali punikii mawit saking aksara Jawa, wantah wénten siosnyanné ring karakter aksaranyané. Aksara Jawa sané madrué karakter pateh sareng aksara Pallawa miwah Dévanegari, tiosan sareng aksara Bali sané madrué karakter aksara bunter-bunter. Nika mawinan aksara Bali madrué cihna ring sajeroning karakter aksaranyanné. Sekadi punika kawéntenan aksara Baliné sané ketami miwah kalestariang nyantos mangkin.

AKSARA BALI

Pangresep Indik Aksara Bali 

Aksara Manut Kawigunannyane Aksara inggih punika gambar suara utawi lambang suara.Manut Bapak Wayan Simpen AB, ring bukunnyané sané mamurda Pasang Aksara Bali, Aksara punika wénten kalih warna inggih punika :
 • Aksara Suara (vokal) 
• Aksara Wianjana (konsonan) 

       Salanturnyané manut ring kawigunanipun aksara punika kapalih dados tigang soroh luiripun :
 
* Aksara Wréastra inggih punika aksara sané kanggén nyuratang bahasa Bali lumrah, upami : urak, pipil, pangéling-éling, miwah sané lianan. Wimba aksarane puniki inggih punika Aksara suara miwah Aksara Wianjana 

* Aksara Swalalita inggih punika aksara sané kanggén nyuratang Basa kawi, Jawi Tengahan, Sanskerta. Upami : Kidung, Kakawin, Parwa, miwah Sloka. Akeh aksarane wenten 47 inggih punika aksara suara 14 miwah aksara wianjana 33 aksara suara punika taler dados pangangge suara tur madue suara kekalih sane kewastanin suara hreswa, miwah dirga. 

* Aksara Modré inggih punika aksara sané kanggén nyuratang indik kadiatmikan. Upami : japa mantra miwah rerajahan. Ring sajeroning papalihan aksara sané kamedalang olih Bapak Wayan Simpen, wénten sujana sané tiosan taler ngamedalang papalihan aksara Bali. 

Manut Prof. Dr. I Gusti Ngurah Bagus, sané mamurda ” Proses Pengolahan Daun Lontar Sebagai Bahan Baku Penulisan Aksara Bali”, salanturnyané ngepah aksara punika manut fungsinyané, aksara Bali punika kaepah dados kalih soroh, inggih punika: • Aksara Biasa; • Aksara Suci (Bagus , 1980:12). Salanturnyané kepahan aksara punika katlatarang sakadi bagan ring sor puniki, sané kaketus saking buku Prof. I Gst. Ngr. Nala : 

LAPORAN BASA BALI

Teges Laporan 
        Laporan inggih punika wangun bebaosan lisan utawi tulis ngenénin sekancan pariindik pinaka sarana informasi utawi pertanggung jawaban saha mutusang sahananing wicara sané sampun kamargiang sajeroning organisasi. Laporan mawiguna kaanggén nelatarang sahananing pangerencana parilaksana miwah hasil sané kakapikolihang ring sajeroning pekaryan sané sampun kalaksanayang. 


 Wangun laporan

Wangun laporan wénten makudang-kudang soroh sakadi: 
1. Laporan mawangun formulir/utawi matrik, inggih punika laporan sané sampun maduwé blangko. Sang sané nyurat laporan punika wantah nagingin blangkoné kémanten. 
2. Laporan mawangun memorandum utawi nota, inggih punika laporan sané daging ipun cendek utawi bawak. Laporan puniki sering kaanggén antuk pejabat ring para karyawané kémanten. 
3. Laporan mewangun surat inggih punika laporan sané katelatarang sakadi surat, tur dagingnyané dados ngunggahang sakancaning pariindik.
4. Laporan mewangun naskah inggih punika laporan sané sakadi makalah, daging ipun kepah dados topik miwah sub topik. 
5. Laporan mewangun buku inggih punika laporan sané kasusun sakadi buku. 

Tata Cara Nyurat Laporan

 1. Pangrencana laporan • Napi sane jagi kalaporang • Napi mawinan patut kalaporang • Malih pidan jagi kalaporang • Indik napi sane jagi kalaporang Yening sampun sida nyawis pitakene puniki pacang prasida maosang indik latar belakang, pikobet, tetujon laporan. 
2. Mupulang sapariindik (mengumpulkan bahan) 
3. Sistematika utawi nudonang daging laporan 
4. Nyurat laporan 

SEMBRAMA WACANA (SAMBUTAN)

TEGES SEMBRAMA WACANA

Sembrama Wecana inggih punika bebaosan sané katlatarang sané daging lan tetueknyané ngenenin indik nyanggra utawi nyapa para uleman ring sajeroning upacara adat, agama miwah acara sane lianan. 

SOROH SEMBRAMA WACANA

Wenten makudang-kudang soroh Sembrama Wecana manut tatacarane maktayang makadi :
 • Sembrama Wecana Dadakan, inggih punika ri kala maktayang Sembrama Wecana nenten nganggén téks, riantukan sang sané nyanggra uleman (sane maktayang Sembrama Wecana) nadaksara kasudi mangda nyanggra para uleman. 
• Sembrama Wecana Kawacen, inggih punika Sembrama Wecana sane sampun kaparidabdabang, sampun maduwe teks,tur ri kala maktayang Sembrama Wecana ngawacen téks, riantukan sang sané maktayang Sembrama Wecana punika sampun jangkep sareng naskah sane jagi kawedarang . 
• Sembrama Wecana Kaapalang, inggih punika Sembrama Wecana sané sampun kaparidabdabang, sampun maduwe teks, tur sampun keapalang, raris rikala maktayang Sembrama Wecana sang sane ngawedar sembrama nénten nganggénteks utawi ngawacen téks / lisan.
 • Sembrama Wecana Ringkesan, inggih punika Sembrama Wecana sané sadurung kabaktayang sampun nyiagayang naskahnyané sané marupa sesuratan unteng-unteng Sembrama Wecana kéwanten.

WANGUN SEMBRAMA WACANA

Wangun Sembrama Wecana Sajeroning makarya Sembrama Wecana patut uning indik tata cara ngaryanang Sembrama Wecana punika sakadi : 
1. Murda : Murdan Sembrama Wecanane mangda anut ring topik sane jagi kabaktayang. 
2. Pamahbah : Pamahbah patut madaging pangastungkara, Pangrastiti ring Ida Sanghyang Widi, matur pangayubagia majeng ring para uleman sane sampun ledang rauh. 
3. Daging : Daging Sembrama Wecana, mangda anut ring topik acara sane kamargiang mangda para uleman tatas uning ring indik lan pamargin acarane.
4. Pamuput : Pamuput patut madaging panyuksma majeng ring para uleman sané sampun prasida rauh micayang uratian lan pangrastitine majeng ring acara sane kemargiang, matur nunas pangampura antuk kakirangan ri kala nyanggra para uleman, taler panyineb antuk parama santi. 

TETIKESAN SEMBRAMA WACANA

Tetikes Sembrama Wecana Wenten agem-ageman ri kala maktayang Sembrama Wecana, sane kawastanin tetikes makadi :
 • Wicara inggih punika kawagedan utawi kawikanan ring sajeroning indik daging bebaosan (penguasaan materi). Rikala maktayang Sembrama Wecana bebaosane patut manut ring topik Sembrama Wecana sané kabaktayang, mangdané prasida nudut kayun para uleman sane miragiang. 
• Wirasa inggih punika kewagedan sajeroning ngaresepang lan ngerasayang daging bebaosan (menghayati). Ritatkala maktayang Sembrama Wecana kacihnayang antuk pangrasa mangdané para uleman sané sampun rauh rumasa bagia santukan sampun kasanggra becik. 
• Wiraga inggih punika semita lan laras (gerak tubuh) sang sané maktayang Sembrama Wecana, mangda anut ring daging sembrama sane kabaktayang 
• Wirama inggih punika intonasi suara, vokal, tanjek bebaosan rikala maktayang Sembrama  mangda anut ring punggelan lengkara, punika sane ngawinan lengut kapiragi olih para uleman sami.
 • Wesata inggih punika kewagedan ring sajeroning nyobyahan utawi ngalimbakang daging bebaosan

CONTOH TEKS DHARMAWACANA KAJENG KLIWON

OM SWASTYASTU,

            Angayubagia uningayang titiang, majeng ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, riantukan wantah sangkaning asung kerta wara nugraha ida, mawinan iraga prasida mapadu wedana ring galahe sane becik puniki. Sadurung titiang ngojahang amatra ngenenin indik pidaging darmawacana, titiang nunas geng rena sinampura majeng ring ida dane sinamian, riantukan purun titiange ngelangkungin linggih ida dane sami, pacang ngojahang amatra ngenenin indik pidaging darmawacana inggih punika, “KAJENG KLIWON”.

Inggih ida dane sinamian, sayuwakti sekadi mangkin, rumasa sami sampun uning ring kawentenan kauripane, pamekas iriki ring Bali. Kawentenan krama ring Bali nenten dados palasang ring sahananing kawentenan yadnya sane utama wiadin alit. Sajeroning yadnya punika nenten ja kacingak ring brana kemaon,kewanten naler ring sajeroning upacara-upacara yadnya inggian sakadi panca yadnya.  Kawentenan kajeng kliwon punika pinaka pahan saking panca yadnya inggih punika Bhuta Yadnya sane pinih alit. Kajeng Kliwon puniki sampun ketah kauningin pinaka raina tedunnyane sarwa bhuta sane jagi ngrereh sang sane nenten ngamargiang dharma Agama. Raina puniki rauh ring triwara kajeng lan panca wara kliwon nyambran lima welas raina apisan (15 hari sekali). Manut mitologi Hindu sampun kasobiahang tatujon ngaturang segehan manca warna pinaka nguncarang rasa bhakti miwah srada ring Hyang Siwa sane sampun nyomia sang tiga bhucari. Rarainan kajeng kliwon puniki kapah dados tiga minekadi: Kajeng kliwon uwudan, kajeng kliwon enyitan miwah kajeng kliwon pamelastali (watugunung runtuh, yang datang setiap enam bulan sekali). Rikalaning kajeng kliwon krama Bali ketah ngaturang blabaran miwah tipat dampulan ring makudang-kudang palinggih/sanggah. Minakadi ring taksu,panglurah, panuun karang,sumur, ring pamedalan miwah ring bale payadnyan.

Banten tipat bantal katurang ring palinggih tur segehan katur ring sor palinggih. Tipat dampulan punika dasarnyane/tatakannyane ngangge cemper wiadin tamas ring dija genah ngenahang tipat dampul,rerasmen, ulam,taluh mateng,raka-raka miwah sampian plaus utawi kepet-kepetan madaging plawa, porosan, uras sari, bunga,rampe tur boreh miik. Yening cingakin  kawentenan tipat dampul sane katurang ring palinggih janten sampun katuur majeng ring Ida-bhatara-bhatari manut babad Bali. Matiosan ring segehan katurang ring sor palinggih sane kaicenin ring para bhuta-bhuti mangda ipun degdeg nenten ngugul/ngusak asik kawentenan pawongan. Manut buku bhuta yadnya kruna segehan mawit saking kruna sega maartos nasi. Nika mainan kawentenan segehan kakaryanin wiwitne saking nasi. Segehan puniki wangunnyane wenten makudang kudang cacakan, sakadi  segehan cacah inggih punika segehan sane marupa nasi puti maulam be wang jahe, miwah segehan maca warna inggih punika anggkepan nasi warna lima nganutin genah sekadi putih ring purwa, barak ring daksina, kuning ring pascima, selem ring utara, tengah tengah campuhan petang warna punika kawewehan warna gadang. Kawentenan pangatur segehan punika naler kadagingin api angkep (api yang dibentuk dari dua buah serabut kelapa yang dicakup manyilang sehingga membentuk swastika) tur wenten naler toya, sajeng mentah,sajeng rateng miwah berem.

Inggih ida dane miwah semeton sami, kadi asapunika titiang prasida ngojahang pidaging darmawacana ring galahe sane becik puniki. Atur suksma titiang majeng ring uratian ida dane sinamian.

Jukut kangkung numbas ring semarapura,

kirang langkung titiang nunas sinampura,

jukut klongkang ring sukawati,

Puputang titiang antuk parama shanti.

 

OM SHANTI, SHANTI, SHANTI OM.