ᬑᬁ ᬲ᭄ᬯᬲ᭄ᬢ᭄ᬬᬲ᭄ᬢᬸ

KASUSASTRAAN BALI SECARA UMUM

SASTRA DAN SUSASTRA BALI SECARA UMUM

TEGES KASUSASTRAAN

Yéning selehin daging artos parinama kasusastran wantah mawit saking kruna lingga ’sastra’. Kruna sastra pinaka wangun pasang pageh sajeroning basa Bali, polih pangater [su-] raris polih konfiks [ka - an] dados kruna tiron ’kasusastraan’. Kruna sastra sané mateges ’ajah- ajahan’, ’kawruhan’, polih pangater [su-] sané mateges ‘luih’, ’becik’, miwah konfiks [ka-an] sané nyinahang artos kawéntenan. Dadosnyané kruna ’kasusastran, mateges kawéntenan utawi kawruhan sané luih utawi becik tur mabuat. Ri sajeroning panglimbaknnyané, kasusastran Bali salian sané katami marupa kasusatran kuna, sané nganggé basa: Jawa Kuna, Kawi, Jawi Tengahan, Bali Kawi, taler wénten sané nganggé basa Melayu miwah Sasak.

Kasusastran Bali sané akéhan kasurat ring lontar taler kapiara ring makudang-kudang perpustakaan Universitas muah instansi pemerintah Bali, makadi : Gedong Kertya ring Buleleng, UPT. Lontar Unud, Univ. Dwijendra, Univ. Hindu Indonesia, Museum Bali, taler ring Dinas Kebudayan Provinsi Bali. Wéntennyané uratian sané becik punika, maawinan kasusastran Bali kantun nglimbak ngantos mangkin, napi ké kawacén, katedun, kakawi, kapireng, kabligbagang, sané makranan kantun maurip kasusastran Bali punika ring pakraman. Indik dagingnyané, kasusastran Bali kaingkupin antuk makudang-kudang pangweruhan, sané jangkep kajangkepin duk abad ka-9 Maséhi, ngantos mangkin, minakadinyané: wéda, agama ,wariga, itihasa, babad, usada, tantri, miwah sané tiosan, tur kawéntenan kasusastran punika sampun nglintangin makudang-kudang masa, ngantos kawewehin malih embasnyané kasusastran- kasusastran anyar minakadi carita cutet, carita panjang, lelampahan, miwah puisi Bali anyar. Maiketan ring punika, tetujon nyelehin kasusastran Bali kadi ring sor puniki:

 

•         Ngawikanin nilai-nilai budaya adiluhung sané pacang mawiguna sajeroning nglim- bakang budaya Baliné

•         Anggén tetimbang midabdabin budaya Baliné ngarepin aab jagat

•         Kanggén nincapang rasa bangga dados jadma Bali

•         Molihang daging-daging tattwa agama kanggén nincapang sradha bhaktiné ring Ida Hyang Widhi Wasa.


Kasusastraan Bali Manut Wangunnyané

Kasusastraan Bali manut wangunnyané kakepah dados kalih soroh, inggih punika:

a.        Kasusastraan Tembang miwah Puisi

Kasusastraan sané ngranjing iriki wantah kasusastraan Bali sané katembangang miwah kawangun antuk uger-uger utawi pakem sané sampun katami saking nguni, sajabaning gending raré miwah puisi. Sané ngranjing ring kasusastraan tembang inggih punika:

•         Sekar Raré (gegendingan)

•         Sekar Alit (sané karaket antuk padalingsa)

•         Sekar Madia (sané kadasarin antuk métrum)

•         Sekar Agung (sané karaket antuk guru laghu)

•         Puisi Bali

b.        Kasusastraan Gancaran (prosa)

Kasusastraan Bali sané ngranjing iriki wantah kasusastraan sané nénten madué pakem rikala ngwacén utawi rikala nyuratnyané. Sané ngranjing ring kasusastraan puniki:

•         Satua

•         Babad

•         Basita Paribasa (Pralambang)

•         Tutur

•        Usada Wariga

•        Palawakya

•        Carita Cendet (cerpén)

•        Carita Panjang (novel)

•        Lelampahan (drama)


WIT PENGELIMBAK KASUSASTRAAN BALI SAKING JAWI

 

 Ring sajeroning panglimbak seni sastra tradisional, sawus runtuhnyane Kerajaan Majapahit (abad 15 M) Bali pinaka genah sane nyegjegang tradisi jawa Kuno. Puniki ketegepin antuk makudang-kudang karya sastra duk Kerajaan Gegel ring Klungkung,minekadi marupa kekawin,kidung,geguritan,tutur miwah sanetiosan sane wenten ngantos mangkin sane mabasa jawi Kuna.

Basa Jawi Kuna inggih punika basa sané manggé sujeroring karya-karya sastra sakadi kakawin Adiparwa, Ramayana, Arjuna wiwaha, Bharatayuddha, miwah sané tiosan. Basa punika taler wénten manggé sajeroning prasasti –prasasti (piagam).

  Prasasti sané pinih riin nganggén basa Jawi Kuna kakeniang ring desa Sukabumi (Kediri, Jawi Wétan), madaging angka tahun 726 Saka, utawi 804 Masehi. Karya sastra sané mawasta Candakarana rauh mangkin kabaos karya sastra Jawi Kuna sané pinih kuna. Karya sastra punika kasurat sajeroning panyenengan katurunan wangsa Sailendra sané ngwangun candi Kalasan, jumeneng ratu duk warsa 700 Saka utawi 778 Masehi.

  Sadaweg wangsa Dharmawangsa Teguh nyeneng ring Jawi Wétan (warsa 991 Masehi) basa miwah sastra Jawi Kuna kadabdabin pisan. Duk punika wénten utsaha sané kawastanin Mangjawakén Byásamata sane tegesipun nyalin pitutur-pitutur miwah pakaryan bhagawan Byasa nganggén basa Jawi. Sakadi sampun kauningin, bhagawan Byasa inggih punika mahakawi sané nyurat buku-buku suci Weda miwah Astadasaparwa miwah Mahabharata. Pakaryan bhagawan Byasa sané kasalin nganggé basa Jawi duk punika makadi Adiparwa, Wirataparwa, Udyogaparwa, Bhismaparwa, Praslhanikaparwa, Swargarohana-parwa, miwah wénten malih sané siosan. Sios ring pakaryan bagawan Byasa, pakaryan hagawan Walmiki sané mawasta Uttarakanda taler kabasajawiang. Sasuratan-sasuratan punika rauh mangkin kantun katami.

Tatamian kebudayaan sane ngranjing soroh kasusatraan Purwa duk  Kerajaan Majapahit sane marupa prasasti, minekadi  Prasasti Kedu (1216 Saka/1294 M), Praasti Sukamerta (1218 Saka/1296 M), Prasasti Tusanaru (1245 Saka/1323 M), Prasasti Balitar I (tahun 1246 Saka/1324 M), Prasasti Langgaean atau Langguhan (1338 M), Prasasti Singasari (1273 Saka/1351 M), Prasati Blambangan, dan Prasasti Jayapatra.Peninggalan Kebudayaan Kerajaan Majapahit marupa  karya sastra, inggih punika:.

 

a. Kitab Negarakertagama kakawi olih  Empu Prapanca pada tahun 1365 M. Dagingnyane ngeninin sejarah raja-raja Singasari miwah Majapahit; kewentenan  kota Majapahit miwah daerah kekuasaannyane; kisah pemargi Raja Hayam Wuruk nuju daerah kekuasaannyane ring Jawa Timur taler daftar candi-candi sane wenten duk punika; pamargi agama sane ngewentenang upacara-upacara sakral.

b. Kitab Sutasoma kakawi olih  Empu Tantular. Kitab punika ngeninin pamargi Sutasoma. , Saking okan raja dados pendeta Buddha.

c. Kitab Arjunawiwaha kakawi olih  Empu Tantular. Kitab punika madaging  pamargi raja raksasa sane kakawonang  olih Raja Arjunasasrabahu.

d. Kitab Kunjarakarna dan Parthayajna, nenten manggeh sane ngriptayang. Kitab punika ngeninin raksasa Kunjarakarna sane makayunandados  manusia, miwah  gegambaran Pandawa ring alas duk kaon majudi.

e. Kitab Pararaton (Kitab para raja) berisi kejadian-kejadian penting yang terjadi pada masa keemasan Kerajaan Singasari dan Majapahit.

 

 Pungkuran akéh kakeniang karya-karya kasusastran Jawi sané kasurat olih para kawi, makadi olih Mpu Sedali, Mpu Panuluh, Mpu Dharmaja, Mpu Tantular, Mpu Tanakung, Mpu Dusun, Mpu Prapanca, Mpu Nirartha, miwah sané tiosan. Para kawi punika nyeneng duk masa kaprabon Majapahit. Luir karya pangawi miwah sastranyané inggih punika:

a.       Kekawin Ramayana olih Empu Yogi Swara.

b.       Kekawin Bharata Yudha olih Empu Sedah miwah Empu Panuluh.

c.       Kekawin Arjuna Wiwaha olih Empu Kanwa.

d.       Kekawin Sutasoma olih Empu Tantular.

e.       Kekawin Siwaratri Kalpa olih Empu Tanakung.

f.        Kekawin Semarandhana olih Empu Darmaja.

g.       Kekawin Gatotkaca Sraya olih Empu Panuluh.

h.       Kekawin Writtasancaya olih Empu Tanakung.

i.        Kekawin Negarakethagama olih Empu Prapanca.

j.        Kekawin Kresnayana olih Empu Triguna, miwah sané lianan.

 

  Duk pamadegan wangsa Dharmawangsa Teguh miwah utamanipun duk pamadegan para ratu ring Majapahit, akéh parajana Jawiné sané rauh ka Bali. Sang sané rauh ka Bali punika akéhan sang sané oneng lan uning ngriptayang karya sastra. Kakawian-kakawian sané kasurat ring Jawi raris kabakta ka Bali. Ring Bali taler kasurat karya sastra sané tiosan. Utsaha punika nglimbak tur werdi pisan duk pamadegan prabu Waturenggong ring Gélgél.

 

   Punika mawinan dados kabaos karya sastra Jawi Kunané risaksat polih genah tumbuh miwah urip werdi ring Bali. Napi malih basa miwah sastra Jawi Kunané, wénten pakilitanipun ring pamargin adat miwah agamané ring Bali. Rauh makin akéh parajana Baliné sané seneng ngwacén, nembangang, nelebin daging karya-karya sastra Jawi Kuna punika, sané ring Bali sering kabaos kasusastran Kawi.

Manut Sejarah Indonésia olih Sanusi Pané kasinahang krama Bali pageh miwah bhakti ring Agama Hindunnyané. Nika mawinan makeh naskah-naskah jawa kuno miwah jawa tengahan sané kaupapira becik ngantos mangkin ring Bali. Naskah-naskah punika nénten ja pramangkinan kabakta ka Bali duk runtuhnyané Majapahit, kémaon wénten sadurung nika. Tiosan punika ring Bali makeh taler madal kasusastraan Bali Asli.

Kekeniang pangawi sané wagmi miwah waged ring sastra mautama sané mapasengan Empu kuturan, pasraman ring Batu madeg Besakih, sané salanturnyané ngaryanin pasanggrahan ring Silayukti warsa 1006-1021 M. Dané ngemedalang daging saparindikan ”Kahyangan” miwah pula-palining Upacara ring sawengkon pura.

Duk abad XII Nyeneng ratu raja Masuli ring Bali kekeniang taler sang wagmi sané oneng ring daging sastra mapasengan Empu Kul Putih sané ngamedalang Kidung Wargasari miwah kusumadéwa. Ring tengahing wargasari punika kekening pasengan mayannyane Sang Atapa hyang. Wastan candra sengkalanyanné magenah ring pangawitné saha nganggé tembang janggamuré, minakadi ring sor puniki:

Purwaking angipta rum ning wana wukir,

Kahadang labuh kartika,

Panedengin sari,

Angayon tangguli ketur,

Angringring jangga muré.

            Artosnyané

                        Ngawitwitin ngriptayang ngeninin alas sane ngulangunin miwah gunung,

                        Permulaan mengarang keindahan hutan dan gunung

                        (Wana = 7; Gunung= 7)

 

                        Nedeng magentos sasih kapat

                        Kebetulan berganti musim keempat menurut Bali

                        (Kadang=1;labuh=1),

 

                        Nedeng mekarnyane bunga-bunga

                        Sedang lebatnya bunga

                       

                        Taru tangguli gending sané ngulangunin

                        Keindahan pohon tangguli gending

 

                        Manados kelambu bungan gandung sané ngrempyak

                        Sebagai tirai bunga gadung mengurai

 

            *dadosnyane galah ngamedalang kakawian punika sasih kapat bulan Oktober 1177 C=1255 M*

            Duk nyeneng Ratu Raja waturénggong ring Gelgel, warsa 1960-1550 M. Warsa 1489 M wéten rauh pangawi saking jawi ka Bali sané mapasengan Danghyang Nirartha. Dané kajudi dados patirtan krama ring Bali sané nue gelar ”Danghyang Dwijendra utawi Ida peranda Sakti Wau Rauh. Dané ring Bali ngamedalang naskah-naskah, minakadi: Wukir padelegan, Pupuh simaguna, Rangreng Ranggu, Wilet Mayura, Anting-Anting Timah Naraga, Segara gunung, jagat Tuha, Gugutuk Menur, carakusuma,Ampik,Ewer,legarang,Dharmatattwa,mahisa Langit, Wasista Sraya, Anyang Nirartha, Mahisamégatkung,Kawidharma miwah Usada Bali. Ida makeh nué siswa, sané waged ngricikang sastra sakadi Pangeran Dauh sané kakeniang ring Kidung Pamancangah sané kasurat olih C.C.Berg ring pupuh Durma, Dagingné asapuniki:

 

Pupuh Durma

 

Kuneng Pangéran dauh nitiangayap

Ri jeng sang apalinggih,

Pan Guru cucurusa,

Aminta warah-warah,

Akeh antuking angawi,

Pan sira wijna,

Nityamangun palupwi.

 

Artosnyané:

Wénten pangéran Dauh sané stata nangkil,

Adapun Pangéran Dawuh selalu menghadap,

 

Ring Ida Sang Pandita,

Kepada Sang Pandita,

 

Duaning Ida subhakti ring Guru,

Oleh karena beliau bakti berguru,

 

Nunas ajah-ajah,

Mohon pelajaran,

 

Makeh Ida ngriptayang kakawian,

Banyak Beliau mengarang,

 

Duaning ida waged ring sastra,

Oleh karena beliau ahli

 

Stata ngriptayang kakawian,

Selalu membuat karangan.

 

 

            Salanturnyané Okandané Danghyang Nirartha sané mapasengan Agra Wétan (Agra Sirikan) angriptayang Kidung Rangga Wuniya, Amurea Tembang, Amrtamasa, patol,Wiletsih tan pegat, Rangréng Taman,Kakangsen,Rara Kedura, Kebo dungkul, Tepas,Caruk Amrtamasa.  Nglantur Duk Jemeng ratu Dalem Segening ring Gélgél warsa 1580-1665 M, sira Arya Manguri, rikala okandané séda ring payudan ngriptayang Arjuna pralabdha.  Asapunika kawéntenan ring sasuratan Kidung Pamancangah sané kakawi olih Padanda Gedé Rai, Gria Cucukan Klungkung,duk nyeneng Ratu Ida Dewa Agung Putra warsa 1784-1862 M.

            Duk Dalem Di Madé Nyeneng Ratu ring Gélgél warsa 1665-1686 M, wénten makudang-kudang pangawi  sané mungguh ring babad Brahmana Siwa, kitab kaping 1199 druén Gedung Kirtya Singaraja, dagingné sakadi puniki:

”Astam Padanda Nyoman Pidada, Padanda Ketut Pidada,sira winawak samuka diwnya paramartha; kacangkyaning aji kabéh;wéda paraga siddha yogi; sira atyanta kecwaryanira; saksat Sang Hyang Narayana Kottamanira, bahucisyanira; ararem ikang rat sumuyug atwang amastungkara ri sira paréng akarwan sira angripta Dyah Tantri carita. Kunang Padanda Nyoman Pidada sira angalih acrama ring Punyatirtha. Padanda Ketut Pidada amangun acrama ring Sindhuwati...”.

Artosnyané;

Utamannyané Padanda Nyoman Pidada miwah padanda Ketut Pidada; dané kaloktah wruh wagmi ring sahananing kweruhan; pupulan aji kweruhan sami; wagmi ring Wéda, napi sané kakaryanin sidha mapikolih; Dané wicaksana; waluya kadi Sang hyang Narayana kautamannyané, dané makeh nué siswa, makasami krama subakti miwah nyinggihang Dané. Dané makakalih ngriptayang kidung cerita Dyah Tantri. Kawéntenannyané Ida padanda Nyoman Pidada masrama ring Punia-tirtha. Padanda Ketut Pidada asramanyané ring Sindhuwati.

 

Tiosan punika wénten pangawi duk punika sané katalatarang ring geguritan I Ketut Bungkling nganggé pupuh Ginada kadi ring sor puniki;

 

Pupuh ginada

Wénten gita anyar teka,

Mijil sakeng rangdi langit,

Kawi nguda kapupungan,

Sira layuan mintar kudung,

Iseng-isengan matembang

Anggén sarwi,

Atik ibuk ban lakuran.

 

Artosnyané:

Kekeniang wénten rauh gegitan sané  anyar,

Medal saking bongkasa,

Pangawi anyar sané wau metangi,

Nénten ja tios Ki Dalang tangsub,

Iseng-iseng malilacita antuk tembang,

Anggén sarwa,

Nglimurang manah ban lacurnyané

 

            Kekeniang taler makudang-kudang reriptaan Kidalang tangsub minekadi; Geguritan Kedis, geguritan Diwasa, geguritan Bunga-bunga, miwah Geguritan Parembon sané madaging a). I Ketut Bagus, b). Ni Soka, c). Basur, d).Bungling, miwah e). Cowak.

            Ida padanda Sakti Manuaba ngriptayang Sanghara miwah Cecangkriman Memedi, ida padanda Wayahan manuaba (Arinyané) ngriptayang Angklung Semara. Manut rontal babad Mengwi, 1720 M, kasinanggeh pangawi sane mapasengan Ida padanda Sakti Wanasara (Tabanan). Ida ngriptayang Kidung Brahmara Sangupati miwah Gita Wedari.

            Sakadi napi sané sampun kawacén ring ajeng, duk sapangrauh  Danghyang Niarartha ka Bali, makeh pangawi-pangawi ring Bali, minekadi;

Ø  A.A. Mregan (puri Klungkung) : japatuan miwah tunjung Biru.

Ø  Ida pranda Sakti Ngurah (Gria Banjar, Buléléng): Cowak Jelling.

Ø  Ida Pranda Gria Teges (Gianyar): Geguritan Salia.

Ø  Ida wayahan dangin (Gria Pidada) :geguritan Pan Bungkling.

Ø  Ida Dewa Agung Istri (Puri Klungkung): Geguritan Regreg Payangan.

Ø  Ida Pranda Gria tambahan Bangli: Geguritan Brayut,Bebotoh lara, Kuncarakarna.

Ø  Ajian Ida Putu Sarén (Gria lanang Gulingan Mangwi): Geguritan pakangraras.

Ø  Ida Cokorda Agung Gede Ngurah Pamecutan: purwa Sanghara Loda, Geguritan Samba, Geguritan I Nengah jimbaran, Banaputra (Kekawin), Miwah Kangsa (Kakawin).

Ø  I Wayan Djiwa (juru Bahasa ring Praja): Peroempamaan, Jaitoe beberapa tjerita dalam bahasa Bali (tertjitak di Bandar Betawi pada pertjetakan Gouverment,1910), Penyunting Bahasa Buku puniki I Ketut Nasa.

Ø  I Madé Pasek (Singaraja) : Buku Tjatoer Perenidana, Tjakepan kaping doea papelajahan sang mamanah maoeroek mamaos aksara Belanda (Catur Perenida, Buku palajaran kedua bagi paminat belajar bahasa aksara Belanda) Terbit ring semarang-Brukkerijen Boekhandel H.A. Benjamnis,1913. Smrti Dwiwingcati, Anéka Rupa, Anéka warna, Warni Sari, Pembukaning Tuas, Ni Diah Tantri (1930).

Ø  Ida Ketut Sari (Geria Sanur Badung): Geguritan Sampik (16 Januari 1915 M).

Ø  I Ketut Gélgél (Delod Peken, Buléléng); Satua I Durma (Gancaran,1917), Sapta Carita, Dasar Wikara, Imba Nyurat Aksara Bali (1923), Geguritan Bajang-Bajang (Blabadan, Pupuh Sinom).

Ø  Mas Nitisastro (School Opziener Singaraja): Balineesche Schrifitaal (Uger-uger Pasang Aksara Bali,1918).

Ø   Anak Agung Rai Nogong (Puri Mayun Mengwi): Geguritan Meladprana (1920 M).

Ø  I Ranta (Bayuning Buléléng): Makudang-kudang Satua

Ø  I.G.K Renuh (pengestulan, Buléléng): Pacerakén I miwah II (1930), Bunga Menuh, Purwa Kala, Caktuntala, I Raka Tekén I Rai.

Ø  H.J.E.F Schwartz: Uger-uger Aksara Saha Sasuratan Basa Bali Kepara (1931).

Ø  Gedé Srawana,Wayan Badra (Singaraja): Malancaran ka Sasak (1939).

 

Nganutin penelitian kawéntenan karya sastra modern sampun kakaryanin duk warsa 1910 miwah 1920 sané kakawi olih I Madé Pasek miwah Mas Nitisastro.  Kalih guru punika pinaka perintis embasnyané karya sastra Bali Modern. Sané pinih kakawonang cérpén-cérpénipun nénten katerbitang ring satu antologi cerpén, yéning katerbitang sinah duk punika dunia sastra Bali modérn kapertama dados pupulan cérpén sadurung cérpén-cérpén sastra daérah sané tiosan. Ring pantaraning panglimbak puisi-puisi nasional ring surat kabar, nénten wénten angin miwah sabeh medal roman mabasa Bali sané mamurda ”Nemoe Karma” pikardi I Wayan Gobiah sané keterbitang olih Balai Pustaka warsa 1931.

Rauh warsa 1931 punika Karya sastra Bali modern kamanggehang. Selanturnyané medal puisi Bali ring Majalah Medan Bahasa ring Yogyakarta (1959). Warsa 1966 panglimbak punika nyancan galang nyantos mangkin, 

“ TRI HITA KARANA PINAKA ANGGE DASAR NEPASIN PANGLIMBAK COVID-19”. (PIDARTA MENGENAI COVID-19)

“OM SWASTIASTU”

 

Atur uningayang titiang majeng :

Bapak Kepala SMK N 2  Denpasar sane mustikayang titiang,

Bapak/Ibu guru sane kusumayang titiang,

Para panuriksa sane dahat singgihang titiang,

Taler Ida dane  para semeton pemilet pacentokan mapidarta basa bali puniki sane tresna sihin titiang.

 

            Angayubagia aturang titiang majeng ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, duaning sangkaning sih asung kerta wara nugrahan ida, mawinan titiang ping kalih ida dane sinareng sami prasida ngamolihang kerahayuan, turmaning prasida mapadu wedana ring rahinane becik kadi mangkin. Gargita dahat manah titiang riantukan sampun kaicenin galah matur amatra, nganenin indik murdan pidartan titiang “ TRI HITA KARANA PINAKA ANGGE DASAR NEPASIN PANGLIMBAK COVID-19”.

Ida-dane Pamiarsa sane kasumayang titiang,

Mogi asung kerta wara nugraha Ida Sang Hyang Widhi Wasa, prasida nemu margi sane antar majeng ring sikian titiang kaping kalih ida dane sinareng sami, prasida ngamangguhang karahayuan ring sajeroning utsaha. Ida dane sareng sami, sayuwakti sekadi mangkin, rumasa sami sampun uning ring kawentenan kauripane, pamekas iriki ring Bali sane ketah kauningin, kantos mangkin kawentenan covid 19 kantun nglimbak ngiusin jagate sami.  Kawentenan pandemi virus corona ngemargiang  pikobet ring makesami wewidangan. Nenten wantah ring kesehatan kemanten nanging ring widang ekonomi, sosial, agama, pendidikan masi sampun keni.

 

Inggih ida dane sane dahat suksmayang titiang, sane mangkin titiang ngaturang indik wacana “Tri Hita Karana Pinaka Angge Dasar Nepasin Panglimbak Covid-19”. Lengkara tri hita karana punika kawangun antuk tigang kruna, inggih punika : Tri, Hita miwah Karana. Kruna tri punika maarti tiga, kruna Hita artinipun harmonis, tur kruna Karana punika mearti Pengawi. Dadosne “Tri Hita Karana” punika artinipun wantah tiga hubungan sane ngawesanayang kerahayuan utawi keharmonisan. Tri Hita Karana puniki kepah dados tiga, inggih punika Parhyangan, Pawongan, miwah Palemahan.

Parhyangan inggih punika pasewitran sane kewangun marep ring Ida Sang Hyang Widhi. Inggian laksana sane kalaksanayang nenten ja wenten tios wantah pebuat sane nyihnayang rasa bhakti ring Hyang Widhi, upaminipun wantah ngelaksanayang acara ngayah ring parhyangan utawi Pura-pura, ngelaksanayang persembahyangan nyabran purnama. Yening selehin ring kawentenanne mangkin pinab rered kawentenanne, duaning makeh medal swalapatra sne ngawatesin indik pamargi Aci/piodalan saking makudang-kudang pamerintahan. Yening kadi asapunika punapike Idadane napenin? Napike iraga jagi meneng manten nenten jagi  ngamargiang aci? Inggih idadane sami, yening solohang ring padewekan titiange, iraga wantah jadma sane nenten paripurna, ngiring iriki sampun iraga patut uleng ngastiti tur ngamargiang yadnya ring Ida Sang Hyang Widi. Asung kerta waranugrahaIda iraga sami kaimpasan saking ius covid-19 puniki. Iraga mangdane naler nenten tungkas ring guru wisesa prasida iraga ngamargiang aci antuk nganutin protokol kesehatan saha iriki naler mangda kasokong oleh guru wisesa.

Pawongan inggih punika pasewitran sane kawangun marep ring nyama braya utawi para jana sami melarapan antuk saling asih lan asuh nyaga kawentenan peraketan manyama braya. Ngeninin indik pandemi nenten ja ngahalangin iraga mangda rumaket asah asih asuh sareng sawitra miwah kaluarga. Punika mawinan iraga mangdane lingu tur urati ring kasehatan dewek stata ngawacikin tangan, ngangge masker tur nyaga kawentenan wates dewek sareng samaton tiosan utawi nginggilang protokol kesehatan. Titiang sane mangkin jagi ngaturang makudang-kudang conto pakaryan sane prasida kalaksanayang mangda prasida rumaket sareng kulawarga tur samaton. Iraga dados mapupul utawi ngawedarang kahanan iraga sareng samaton lianan anggen media sosial chatting, video call, utawi anggen aplikasi Zoom miwah Google Meet.

Yening sampun presida ngelaksanayang saling asih lan asuh puniki pastika iraga pacang ngemanggihang sane kewastanin rahayu masewitra ring jagate. Ring bali sampun ngelaksanayang konsep puniki sane kemargiang ring soang-soang desa pekraman. Desa pekraman puniki taler pinaka ciri jagat bali, duaning konsep desa pekraman wantah wenten ring bali kemanten. Ring desa pekraman wenten sane kawastanin awig-awig. Awig-awig puniki wantah titi laksana sane patut kemargian ring sajeroning menyama braya.

Palemahan inggih punika pasewitran sane kalaksanayang marep ring gumi genah iraga sareng sami maurip. Yening iraga presida ngewangiang gumi utawi jagate, pastika iraga pacang rahayu ngantos riwekas turmaning nenten wenten malih sane kawastanin biuta sane kakardi olih jagat. Yening kilitang ring kawentenan nepasin covid-19, palemahan puniki mangda tetep kaupapira becik mangdane panglimbak covid niki matilar, sinalih tunggil minabang titiang sakdi iraga nyaga karesikan palemahannyane antuk stata nyemprotang dispecthand ring sajerong wewidangan palemahan puniki mangda krama sida ngrasayang nenten jejeh.

Punika wawu sampun atur uningayang titiang inggian kasuksman Tri Hita Karana sane setata kemargiang ring jagat bali. Yening konsep puniki presida setata kelaksanayang, pastika jagat bali piniki pacang setata ajeg. Punika mawinan Tri Hita Karana punika patut pinaka dasar angge nepasin kawentenan covid-19

Inggih ida dane sane banget tresna asihin  titiang, cutet atur titiang, ngiring mangkin sareng sami mautsaha tunggaling kahyune ring sajeroning ngemargiang laksana lingu ring protokol kasehatan selamin iraga maurip ring jagate kadasarin antuk ngelaksanayang Tri Hita Karana.

Inggih Idadane sareng sami sane wangiang titiang, asapunika sane prasida aturang titiang ring galahe sane becik puniki. Matur suksma titiang majeng ring uratian ida dane sinareng sami, manawi wenten sane tan kearsa ring manahe soang-soang lugrayang titiang nunas geng rena sinampura. Inggih puputang titiang antuk parama santih.

 

“OM SANTIH, SANTIH, SANTIH OM”

 

 

 

 

 

 

 

CONTOH SAMBRAMAWACANA I

 

SAMBRAMA WECANA SANG YADNYAMANA

RING RESEPSI PAWIWAHAN

Inggih Nawegang titiang

Mantuk ring Ida-dané para atiti lan para uleman sareng sami.

Pinih riin lugrayang titiang ngaturang suksmaning manah ping banget, duaning sampun suéca ugi Ida-dané uleman sami nagingin pengaptin titiang, mawinan sregep pangrauh druwené kadi mangkin.

 

"Om Swastyastu"

Ida-dané para atiti lan uleman sinamian sané tresna asihin titiang.

Lugrayang riin titiang nyinahang rasa angayubagia majeng ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, duaning sampun majanten wantah sangkaning asung kerta wara nugrahan Ida, mawinan titiang pingkalih Ida dané prasida mangguh kerahajengan turmaning prasida kacunduk ring genahé puniki sekadi mangkin.

Mantuk ring keledangan Ida-dané ngerauhin keluargan titiang saha muat bebaktan sané rahat-rahat pisan, boya lali taler titiang ngaturang prama suksema. Sakéwanten ledangang pisan, duaning majanten titiang nénten pacang mersidayang nguales pasuécan Ida dané antuk arta brana. Dumogi Ida Sang Hyang Parama Wisesa asung mapaica panguales mantuk ring pasuécan Ida-dané sareng sami.

Selanturipun, duaning indik genah titiang nyanggra sapangrauh Ida dané dahating kosek tur maning kaon pisan, suéca ugi Ida dané ngampurayang. Ampura ping banget taler tunas titiang pét pradé wénten atur titiang miwah tatakrania kulawargan titiang sané nénten manut ring arsa, ri tepengan nyangra sapangrauh Ida dané sareng sami.

 

Ida dané para atiti lan uleman sané wangiang titiang

Mungguing dudonan karya sané prasida laksanayang titiang akuluarga tepengan mangkin inggih punika :

1.    Inuni semeng sampun kamargiang upacara matatah, sané kamiletin antuk adi-adi miwah kaponakan titiang sareng lelima.

2.    wusan punika taler sampun kemargiang upacara masakapan utawi makala-kalan mantuk ring sang alaki rabi.

3.    yening nénten wénten pialang punapa-punapi, malih ajebos sawatara jam tiga jagi kalanturan parikrama majauman merika ka Désa Ubud.

Inggih, kadi asapunika indik pidabdab titiang akluwarga nglaksanayang pailén-ilén upacara rahinané mangkin.

Sané mangkin titiang nunas galah samatra anggén titiang nyinahang anggan sang alaki rabi makakalih mangda nénten Ida dané “wruh ring rupa tan wruh ring aran”. Mungguing sang sane mawiwaha rahina mangkin wantah puniki kaponakan titiang sane mawasta I Made Darmika, sareng puniki Ni Luh Sarini. Sekadi sampun kauningan, punika sane lanang tamat ring fakultas ekonomi, masematon sareng tiga, mangkin makarya ring PT Lembah Agung. Raris puniki sane Istri wit ipun saking desa Ubud, lulusan fakultas sastra, masematon sareng kalih, mangkin makarya dados guru ring SLTP Negeri 1 Denpasar.

Sane mangkin duaning ipun sareng kalih kantun wimuda, turmaning wawu pacang nincapang kahuripannyane ring kahuripan Grahasta Asrama, majanten ipun meled ngamolihang pawarah-warah utawi pangajah saking Ida dane sareng sami. Duaning asapunika wenten pinunas titiang, manawi wenten Ida dane sane mapaica bebaosan majeng ring sareng kalih, titiang misadia pisan ngaturang galah. Pangaptin titiang, mangda wenten anggen ipun pinaka sasuluh utawi titi pangancan sajeroning ngupadi kahuripan makulawarga kantos kapungkur wekas. Kapartama titiang nunas ring dane manggalaning PT Lembah Agung utawi sane nyeledii linggih dane. Inggih durusang!
……….. dharma wucana taking manggala PT Lembah Agung ….………..

Suksema banget uningayang titiang mantuk ring dane manggalaning PT Lembah Agung Denpasar. Dumogi piteket-piteket sane kabaos iwawu wenten pikenoh ipun mantuk ring sang dampati makakalih. Menawita wenten sameton tiosan sane arsa mapaica baos malih, durusang titiang.

Inggih Ida dane atiti lan uleman sane wangiang titiang.

Duaning nenten uenten malih sane arsa mabaosan. litiang nunas majeng ring Ida dane sareng sami, mangda ring pagubugan sarahina, yadian ring kantor utawi ring sajeroning pamargi neten waneh-waneh Ida dane mapaica pangajah-ngajah miwah piteket-piteket mantuk ring ipun sareng kalih, gumanti wenten anggen ipun sasuluh ring tepengan nyujur kahuripannyane, mangda punapa-punapi sane kapatitis sareng kalih setata sida kapangguh.

Inggih, kadi amunika puput atur titiang. Sane mangkin ledang ugi Ida dane iring titiang masandekan, jumujug ka genahe ring tengen, pacang kaaturin nyita rasa boga samatra. Sadurung punika, lugrayang titiang muputang babaosan puniki antuk ngojarang parama santi.

“Om Santih, Santih, Santih Om”

CONTOH PIDARTA 2

BUDAYA LOKAL”

 MURDA" PERPUSTAKAAN GENAH MUPUPUK PUSTAKA LAN BUDAYA BALI MANGDA TAN LAPUK “


"Om Swastiastu"

Mapidaweg titiang  majeng:

Bapak Kepala badan Perpustakaan, Arsip dan dokumentasi Kota Denpasar sané kusumayang titiang,

Para panuriksa sané singgihang titiang,

Ida dane para semeton pemilet  pidarta basa Bali  sane tresna sihin titiang

 

Angayubagia aturuningang titiang majeng ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, duaning malarapan sih asung kerta wara nugrahan Ida Sang Hyang Widhi, mawinan titiang pingkalih ida-dané sida mangguh karahajengan, sida masadu ajeng rahinané mangkin. Gargita dahat manah titiang riantuk kaicénin galah matur amatra, nganinin indik murdan pidartan titiang “PERPUSTAKAAN GENAH MUPUPUK PUSTAKA LAN BUDAYA BALI MANGDA TAN LAPUK”.

Mogi asung kerta nugraha Ida Sang Hyang Widhi, prasidha nemu margi sané antar majeng ring sikian titiangé  kaping kalih ida dané sinamian, mersidayang ngamangguhang karahayuan ring sajeroning utsaha. Ida dané sareng sami, sayuwakti sekadi mangkin, rumasa sami sampun  uning ring kawéntenan kauripané pamekas iriki ring Bali sayan sukerta, sangkaning pidabdab tur utsaha manggala pamerintah, manggala adat lan idadané para guru sareng sami. Inggian punika sampun kasidan mapikolih. Mungguing bhoga, upabhoga, lan paribhoga sami sampun sapatuta. Sarana makadi margi, listrik genah malajah marupa sekolah, gedung kesenian, pasar, balé banjar, miwah pawéntenan pacentokan utawi lomba-lomba seni Budaya Bali tur sané lienan sampun wénten kadi babuatané. Inggian alit-alité mangkin ring sekolah sampun taler kaicenin ekstra tembang utawi makidung, magamel miwah seni tari. Punika sami silih sinunggil sangkaning kalascaryan para manggala pemerintah utawi adat lan ida dané para guru sané sampun sampun ngutsahayang ngelimbakang ngawerdiang seni Budaya Bali.

 

Siosan punika, patut kauratiang mangkin, napiké pustaka utawi buku-buku sane mapeiketan indik budaya Baline yening kagenahang  ring perpustakaan wenten pikenohnyané ring sejeroning ngewerdiang budaya Baline? Indayang kayunin?

Yéning solohang titiang, makasami anaké sané naenin ngranjing ring pendidikan formal sampun ngawikanin indik napi perpustakaan punika. Perpustakaan mawit saking kruna pustaka sané mateges buku–buku miwah saluir bacaan tiosan. Anaké utawi lembaga, sané akéh madué buku, raris buku wacenan punika kagenahang ring ruangan sané gumanti khusus pinaka genah nguacén, genah punika kabaos perpustakaan. Duaning asapunika medal raris parinama minakadi perpustakaan pribadi, perpustakaan sekolah, perpustakaan umum, perpustakaan perguruan tinggi, perpustakaan daerah, miwah perpustakaan nasional utawi internasional.

 

Inggih Ida-dané sareng sami sané kusumayang titiang,

Ring sajeroning midabdabin panincapan kualitas sumber daya manusia, taler nincapang pangweruhan para siswané, nénten pisan dados kakirangan bahan wacénan. Nguacen punika maka sarana utama sané mawinan para siswané pacang sayan–sayan uning. Sering piragin titiang anaké maosang, perpustakaan risaksat gudang ilmu pengetahuan. Perpustakaan taler kabaos jantungnyané lembaga pendidikan. Yéning lembaga pendidikan nénten madué perpustakaan, tan pendah kadi ajeng–ajengan tanpa tasik, waluya telaga tanpa ulam. Punika mawinan perpustakaan patut titénin, duaning mabuat pisan pinaka unit pelayanan teknis ring widang pendidikan. Yadiastun kauningin perpustakaan punika penting, akéh kocap pejabaté sané kirang urati ring perpustakaan. Yening maosang dana pengembangan perpustakaan, katos utawi sreet pisan kocap jinahe sida kamedalang. Akéh perpustakaan sané nénten kalinguang, komputer taler nénten madué. Samaliha, sering perpustakaan punika kaanggén pinaka pelengkap kadi angganing gudang rongsokan buku-buku bubukan. Yen wenten pegawé sané ngalaleng miwah nénten becik, entunganga sampun ka perpustakaan. Punika cihnané perpustakaan kantun kirang polih uratian.

 

Inggih Ida dané sami sané tresna sihin titiang

Yéning uratiang kahuripan parajanané ring Bali, pamekas sané maagama Hindu saking dumun sampun lingu pisan ring napi sané kabaos pustaka. Wénten Piodalan Sang Hyang aji Saraswati maka buatan bhakti ring Sang ngawisesayang ilmu pengetahuan. Satunggil Saniscara Umanis Watugunung buku–bukuné punika kaupakarain, kabantenin mangda sang nruénang sida kasaraswatiang. Pidabdabe puniki manut ring kecap sastrané munguing "Buku pinaka sumber pengatahuan utawi gudang ilmu". Napi ké patut bukuné pinaka maka gudang ilmu? Indayang kayun-kayunin. Sapunapi tata carane mangda iraga wikan? Elingang! "Ngwacén punika kuncinnyané". Patut ngwacén buku-buku sané mapikenoh antuk kaweruhan. Yadiastun akéh madué buku, madué gudang ilmu, yening nénten seneng ngwacén, janten kaweruhan/ilmuné punika nénten pacang kamolihang.

Mantuk ring punika wénten malih slogan sané luihing utama " Tiada hari tanpa membaca, Tiada hari tanpa belajar, Long life education, belajar sepanjang kehidupan". Tegasnyane, yening Ida dane meled dados anak wikan meled mangda sukses ring widang pendidikan, ngiring siagayang kayune sekadi baos slokane "Taki–takining sewaka guna widya". Siagayang ragane nincapang kaonengan ngewacen lan lunga ka perpustakaan!

 

Inggih para semeton sinamian,

Sané mangkin ngiring sikiang pikayunan druené pupuk seni budaya lan sastra druéné saha sumanggup pacang kayun urati utawi lingu ring kawéntenan perpustakaan. Midabdabin suang-suang perpustakaan sané sampun wénten mangda kadasarin antuk pikayunan sumeken gumanti perpustakaan punika sida pinaka genah malila cita genah mesandekan, saha genah ngamaosang indik kweruhan, taler maka genah lomba-lomba , mangda para yowanané sayan seneng rauh ka perpustakaan. Pamuput nyané minat baca, kaonengan ngwacén para yowanané sayan lami sayan nincap, gumanti tetujon nincapang widang pendidikan taler sida kapangguh. Yan iraga nénten lingu sinah sekancan kawéntenan perpustakaan utawi sekancan pustaka kaweruhan pacang lapuk kadi séséh bubukan.

Para Manggla Badan Perpustakan, Arsip Dan Dokumenatsi Denpasar, para panuriksa miwah para semeton sami sane kusumayang titiang

Sadurung titiang puputang pidarta puniki, idayang piragiang lan kayunin tembang puniki:

 NGIRING SARENG-SARENG

JAGA LAN LESTARIANG

NGIRING SARENG-SARENG

NGRAJEGANG SENI LAN BUDAYA BALI

            Inggih,asapunika titiang prasida maatur-atur ring galahé sané becik puniki. Matur suksma majeng ring uratian idadané, menawi wénten basa basitha nénten  manut anggah-ungguhing basa Bali lan tan kearsa ring manah soang-soang, lugrahang titiang nunas geng rena pangampura. Inggih puputang titiang antuk parama santih.

"Om Shantih Shantih Shantih Om"

 

                                                                                                    Kapupulang Olih

                                                                                                    Adi Kusuma Sastra


CONTOH PIDARTA NEPASIN COVID-19 (1)

 

“OM SWASTIASTU”

Atur uningayang titiang majeng :

Bapak Kepala SMK NEGERI  2 Denpasar sane mustikayang titiang,

Bapak/Ibu guru sane kusumayang titiang,

Para panuriksa sane dahat singgihang titiang,

Taler Ida dane  para semeton pemilet pacentokan mapidarta basa bali puniki sane tresna sihin titiang.

            Angayu bagia aturang titiang majeng ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, duaning sangkaning sih asung kerta wara nugrahan ida, mawinan titiang ping kalih ida dane sinareng sami prasida ngamolihang kerahayuan, turmaning prasida mapadu wedana ring rahinane becik kadi mangkin. Gargita dahat manah titiang riantukan sampun kaicenin galah matur amatra, nganenin indik murdan pidartan titiang “ NEPASIN KAWENTENAN PANGLIMBAK COVID-19 RIKALA MALAJAH KELOMPOK”.

 

Ida-dane Pamiarsa sane kasumayang titiang,

 

Mogi asung kerta wara nugraha Ida Sang Hyang Widhi Wasa, prasida nemu margi sane antar majeng ring sikian titiang kaping kalih ida dane sinareng sami, prasida ngamangguhang karahayuan ring sajeroning utsaha. Ida dane sareng sami, sayuwakti sekadi mangkin, rumasa sami sampun uning ring kawentenan kauripane, pamekas iriki ring Bali sane ketah kauningin, kantos mangkin kawentenan covid 19 kantun nglimbak ngiusin jagate sami.  Kawentenan pandemi virus corona ngemargiang  pikobet ring makesami wewidangan. Nenten wantah ring kesehatan kemanten nanging ring widang ekonomi, sosial, agama, pendidikan masi sampun keni.

 

Lantas napi sane prasida iraga laksanayang?

 

Pandemi nenten ja ngahalangin iraga mangda rumaket asah asih asuh sareng sawitra miwah kaluarga. Punika mawinan iraga mangdane lingu tur urati ring kasehatan dewek stata ngawacikin tangan, ngangge masker tur nyaga kawentenan wates dewek sareng samaton tiosan utawi nginggilang protokol kesehatan. Titiang sane mangkin jagi ngaturang makudang-kudang conto pakaryan sane prasida kalaksanayang mangda prasida rumaket sareng kulawarga tur samaton

 

Rikala malajah sareng-sareng yening ngamanggihin kamewehan ring pelajahan, sapatutne mangda iraga sareng sami saling welas asih lan tan demit teken kawikanan sane iraga gelahang. Iraga dados metaken utawi ngawedarang kawikanan iraga sareng lianan dados anggen media sosial chatting, video call, utawi anggen aplikasi Zoom miwah Google Meet.

 

Inggih para semeton sinamian,

            Sane mangkin ngiring, ngiring sikiang pikayune midabdabin kawentennane nepasin covid-19 puniki antuk sata nyaga padewekan soang-soang turmaning ngilingang protokol kasehatan saha lingun ring kawentenan dewek mangda stata nyaga ajeng-ajengan sane sehat. Elingang ring sjaeroning iraga malajah kelompok sapatutnyane mangda prasida ngawatesin padewekanne sareng samatoone sami yening punika kamargiang antuk luring, mangdane samatonne sami sutindih ring protokol kesehatan punika, sampunang maboya, sampunang ajerih ring kayun mangda stata negtegang kayun ngupapira kahanan padewekan tur palemahan saha pawonganne sami naler ring priyangan naler.

             
           

Ida dane sane kusumayang titiang,

Inggih Idadane sareng sami sane wangiang titiang, asapunika sane prasida aturang titiang ring galahe sane becik puniki. Matur suksma titiang majeng ring uratian ida dane sinareng sami, manawi wenten sane tan kearsa ring manahe soang-soang lugrayang titiang nunas geng rena sinampura. Inggih puputang titiang antuk parama santih.

 

“OM SANTIH, SANTIH, SANTIH OM”