ᬑᬁ ᬲ᭄ᬯᬲ᭄ᬢ᭄ᬬᬲ᭄ᬢᬸ

KAMUS BAHASA BALI

Kamus Digital Basa Bali - Sor Singgih

Anggah-Ungguhing Basa Bali

Cari kata, arti, dan tingkatan bahasa dengan mudah.

Kata (Basa Bali) Tingkatan Arti (Indonesia) Contoh Kalimat
© 2024 Kamus Basa Bali Modern. Dibuat untuk Pelestarian Bahasa.

Pertiwin Titiangé Sebet (Pikardi Juldwipa & AI)

 

PERTIWIN TITIANGE SEBET



Petengé ento, langité waluya kadi kain selem misi manik-manik sunar-sunar. Bintang-bintangé pakedipdip ring ambara, buka sedek ngintip guminé ané suba kenyel. Tiang negak di sisin tukadé ané pidan ening, sakéwala jani maliah mawarna abu. Anginé ngesisir di kuping tiangé, ngaba orti ané tusing taen kabaosang manusa "guminé sedek ngeling".

“Napi sané ngawinang Jeroné sedih kadi asapuniki?” pitaken tiang ring buana agung?.

Tuara ada pasaut, tuah munyin don-donan tuh ané aas ngabidang. Punyan-punyan kayuné ané wayah ngenah cara pecalang ané suba kélangan bayu. Di selag-selagan akahné, lulu plastiké makenyijib cara tatu ané tusing nyak seger.

Tiang inget dugas cenik. Tukadé ené pidan dadi suluh langit. Tiang ajak timpal-timpalé maplalianan yeh tusing jejeh kena daki. Kedis-kedisé teka semengan, ngendingang gendingan ané tusing taen telah. Jani, munyinne suba maganti aji gerung-gerung mesin ma boo andus.

Dugas petengé ento tiang ngipi.

Di ipian tiangé, guminé masiluman dadi anak lingsir istri masaput tanah miwah don-donan. Penyingakanidané ening kadi damuh, nanging pipinidané belus ulian yeh peningalan.

“Ibu tusing gedeg teken manusa,” baosdané alus, “ibu tuah kenyel ngiwasin loban manusané.”

“Napi sané prasida kalaksanayang titiang?” pitaken tiang ngejer.

“Piara ja ibu buka cening miara keneh ceningé,” pasautdané.

“Yening keneh ceningé daki ulian iri hati, guminé lakar milu usak. Yening keneh ceningé kedas ulian tresna asih, buanané lakar buin maangkihan.”

Tiang enten dugas suryané endag. Tukadé nu mawarna daki, nanging keneh tiangé tusing cara ibi. Tiang ngawitin uli unduk ané cenik: ngedasasin lulu di sisin tukadé, najuk sarwa punyan-punyanan di natah, ngajakin cerik-ceriké apang tresna teken yeh miwah tanah.

Anaké pada kedek ningalin liman tiangé daki tur  maendut, nanging tiang marasa sedek ngedasin dewek tiangé padidi.

Sasih-kudang sasih suba liwat. Yeh tukadé sayan makelo sayan ening. Kedis-kedisé buin teka, ngendingang gendingan ané suba makelo ilang. Lan sabilang tiang matinjo langit peteng, tiang marasa guminé tusing buin sepi (keto ne kenehang)

Ida kenyem.

Jani tiang ngresep, guminé tusing ja tuah  lima ané magarapan, kewale kenehe ne patut  eling.

Nyaga buana patuh teken nyaga keneh suci.

Miara gumi pateh teken miara dewek.

Sawireh rikala pertiwine sebet, sujatiné keneh manusané sedek engsap carané nresnain.

Cerpen Sing Takut Tuyuh (Juldwipa) Plus Terjemahannya


             


   
        Langité enu remrem, matan ainé kondén ngenah di bucu kangin. Nanging, I Wayan Sudi suba bangun, nyeliksik ngalih pacul muah capilné di paon. Geginané I Wayan tuah dadi petani di sisin désané. Yadiastun gumine enu dingin, ia tusing taen telat luas ka carik.

Di jalan, I Wayan mepapas ajak timpalné, I Madé Lodra. I Madé sedek negak di pos kamling, ngisi kopi, tur makenyem lantas nyapa I Wayan.

"Wih, Yan! Kal kija semengan gati? Sing luungan negak malu dini ngopi? Kondén masi pleték matan ainé," keto I Madé ngeraos sambilanga kedék.

I Wayan mareren akejep, lantas masaut banban, "Sing, Dé. Tiang lakar nenggala malu. Mumpung yéhé enu membah. Lamun telat, nyanan cariké tuh."

"Aduh, Yan, Yan. Eda kanti buka keto ngalih gae. Awaké suba tua, eda kanti tuyuh. Mending santai malu," I Madé buin nyolék.

I Wayan tusing peduli. Ia inget tekén pitutur bapané, “Lamun tusing seleg megae, sinah tusing lakar ngelah apa.” I Wayan lantas majalan ngalahin I Madé. "Sing kenken Dé, tiang sing takut tuyuh. Pang ada bekelang anggon pianak somah mani puan."

Dina berganti dina, sasih berganti sasih. I Wayan setata seleg magarapan. Ia tusing taen ngeluh yadiastun awakné leleh, kulitné geseng keni matan ai. Di carikné, padiné suba mulai kuning, mabuah mokoh-mokoh.

Sawalikné, I Madé Lodra setata males. Carikné tusing kaurus, padang teki tumbuh bet, tur padiné usak amah hama sawiréh tusing taen runguanga.

Dugas masan manyi (panen) teka, I Wayan Sudi demen pesan atiné. Padiné mupu liu. Ia ngidang meli baas, meli baju baru anggon pianakné, tur nyimpen pipis di LPD.

I Madé Lodra teka ka carikné I Wayan, nengil bengong ningalin asil panen I Wayan sané melimpah. I Madé merasa sebet tur nyesel.

"Beh, Yan. Mula saja buka munyin cainé," keto I Madé ngeraos, makunyit-di-alas (masemu sedih). "Ulian cai sing takut tuyuh, jani cai nemu bagia. Tiang ulian takut tuyuh, jani malah tiang uyuh."

I Wayan makenyem, lantas ngajakin I Madé negak. "Depang suba, Dé. Jani jalan garap bareng-bareng carik cainé. Asal iraga seleg, Astungkara Ida Sang Hyang Widhi ngicénin jalan."

Uling dina ento, I Madé Lodra malajah uli I Wayan. Ia tusing buin males, tur ngisi prinsip: Sing Takut Tuyuh, apang tusing puyung.


Terjemahan (Bahasa Indonesia)

Judul: Tidak Takut Lelah

Langit masih remang-remang, matahari belum terlihat di ufuk timur. Namun, I Wayan Sudi sudah bangun, sibuk mencari cangkul dan capingnya di dapur. Pekerjaan I Wayan hanyalah seorang petani di pinggir desa. Meskipun udara masih dingin, ia tidak pernah terlambat pergi ke sawah.

Di jalan, I Wayan berpapasan dengan temannya, I Made Lodra. I Made sedang duduk di pos kamling, memegang kopi, lalu tersenyum dan menyapa I Wayan.

"Wih, Yan! Mau ke mana pagi-pagi sekali? Apa tidak lebih baik duduk dulu di sini ngopi? Matahari juga belum terbit," kata I Made sambil tertawa.

I Wayan berhenti sejenak, lalu menjawab dengan pelan, "Tidak, De. Saya mau membajak sawah dulu. Mumpung airnya masih mengalir. Kalau terlambat, nanti sawahnya kering."

"Aduh, Yan, Yan. Jangan sampai seperti itu mencari kerja. Badan sudah tua, jangan sampai kelelahan. Lebih baik santai dulu," I Made kembali menggoda.

I Wayan tidak peduli. Ia ingat nasihat ayahnya, "Jika tidak rajin bekerja, pasti tidak akan punya apa-apa." I Wayan lalu berjalan meninggalkan I Made. "Tidak apa-apa, De, saya tidak takut lelah. Biar ada bekal untuk anak istri di masa depan."

Hari berganti hari, bulan berganti bulan. I Wayan selalu rajin bekerja. Ia tidak pernah mengeluh meskipun badannya lelah, kulitnya gosong terkena matahari. Di sawahnya, padi sudah mulai menguning, berbuah gemuk-gemuk.

Sebaliknya, I Made Lodra selalu malas. Sawahnya tidak terurus, rumput liar tumbuh lebat, dan padinya rusak dimakan hama karena tidak pernah dipedulikan.

Saat musim panen tiba, I Wayan Sudi sangat senang hatinya. Padinya panen banyak. Ia bisa membeli beras, membeli baju baru untuk anaknya, dan menabung uang di LPD.

I Made Lodra datang ke sawah I Wayan, diam termenung melihat hasil panen I Wayan yang melimpah. I Made merasa sedih dan menyesal.

"Wah, Yan. Memang benar kata-katamu," ujar I Made dengan wajah sedih. "Karena kamu tidak takut lelah, sekarang kamu menemukan kebahagiaan. Saya karena takut lelah, sekarang malah saya yang susah."

I Wayan tersenyum, lalu mengajak I Made duduk. "Biarkanlah, De. Sekarang ayo kita garap bersama-sama sawahmu. Asal kita rajin, Astungkara Tuhan memberikan jalan."

Sejak hari itu, I Made Lodra belajar dari I Wayan. Ia tidak lagi malas, dan memegang prinsip: Tidak Takut Lelah, agar tidak kosong (hasilnya).

QUIS INTERATIF SENI RUPA 2D

Quiz Tes Formatif Seni Rupa - Kelas XI
Logo Sekolah

QUIZ TES FORMATIF

SENI RUPA - KELAS XI

SMA NEGERI 1 ABANG (SMAGESA)

atau

PROSA BALI

📖 Definisi Prosa/Gancaran Bali

Gancaran Bali inggih punika kasusastraan Bali sane katulis antuk basa gancaran (prosa), nénten ngangge parikrama puisi utawi tembang. Gancaran puniki dados salah satunggiling wangun kasusastraan sane populer ring kalangan masyarakat Bali.

(Prosa Bali adalah karya sastra Bali yang ditulis dengan bahasa prosa/bebas, tidak menggunakan aturan puisi atau tembang)

🔄 Prosa Bali Purwa dan Anyar

Gancaran Bali Purwa

  • • Gancaran tradisional/klasik
  • • Katulis ring lontar
  • • Ngangge basa Bali kuna/tengahan
  • • Conto: Babad, Tantri, Panji

Gancaran Bali Anyar

  • • Gancaran modern/kontemporer
  • • Katulis ring kertas/digital
  • • Ngangge basa Bali kepara/lumrah
  • • Conto: Cerpen, Novel, Drama

✨ Ceciren Kasusastraan Bali Anyar

  1. 1. Basa: Ngangge basa Bali kepara sane gampang karesepang olih masyarakat
  2. 2. Tema: Ngambil tema saking kahuripan galah mangkin (kontemporer)
  3. 3. Tokoh: Pragina dados luwih realistis tur deket ring kahanan nyata
  4. 4. Setting: Latar sane kaaturang akeh wantah lingkungan masa kini
  5. 5. Bentuk: Wangun tulisan sane luwih pendek tur ringkes

📝 Pengertian Cerpen (Satua Cenik)

Satua Cenik (cerpen) inggih punika karangan gancaran sane cenikan tur ringkes, wantah nyariosang satunggil insiden kemanten, kawacen ring satunggil galah lungsuran, marupa 10 lembar utawi kurang.

(Cerpen adalah karangan prosa yang pendek dan ringkas, hanya menceritakan satu peristiwa saja, dapat dibaca dalam satu kali duduk, sekitar 10 halaman atau kurang)

Karakteristik Cerpen:

  • • Cenikan tur ringkes (pendek dan padat)
  • • Pragina terbatas (tokoh terbatas)
  • • Alur tunggal (plot tunggal)
  • • Latar terbatas (setting terbatas)
  • • Insiden tunggal (konflik tunggal)

🎭 Unsur Intrinsik Satua

1. Unteng (Tema)

Gagasan pokok utawi pikiran sentral sane dados dasar satua punika. Conto: kasih sayang, persahabatan, perjuangan.

2. Pragina (Tokoh)

Pelaku sane madue peran ring satua. Pragina puniki kawastanin tokoh ring basa Indonesia.

3. Penokohan (Sasolahan/Watak)

Cara pangripta nglimbakang karakter utawi watak pragina ring satua. Dados cara pengarang menggambarkan sifat tokoh.

4. Insiden (Konflik)

Pabiasan utawi pikobet sane dados inti ring satua. Insiden puniki ngrerehang satua dados luwih menarik.

5. Latar (Setting)

Genah, galah, tur suasana sane dados papan pragina masolah. Latar puniki madue telung soroh:

  • • Latar Genah: Papan insiden kawaliang (tempat kejadian)
  • • Latar Galah: Waktu insiden kawaliang (waktu kejadian)
  • • Latar Suasana: Kahanan psikologis ring satua (suasana)

6. Alur (Plot)

Rangkaian insiden ring satua sane madue sambung-rapetan. Alur puniki wenten telung jenis:

Alur Maju

Insiden ring satua majeng saking purwaka → madya → wasana (awal → tengah → akhir) sacara kronologis.

Alur Mundur

Cariyos kaawiti saking wasana, terus mundur ka purwaka (flashback). Insiden ring masa lampau kaaturang.

Alur Gabungan

Kombinasi alur maju tur mundur. Cariyos majeng-mundur dados luwih kompleks tur menarik.

7. Amanat (Tetuek/Pesan Moral)

Ajah-ajahan utawi pesan sane dados tujuan pangripta ring satua punika. Nilai luhur sane patut kauratiang.

🌐 Unsur Ekstrinsik Satua

1. Pangripta (Pengarang)

Sang sane nyurat satua punika. Latar belakang tur biografi pangripta prasida mawentenan panglimbak ring karya sastranyane.

2. Nilai-nilai

Nilai-nilai sane wenten ring satua, antuk lian:

  • • Nilai Moral: Ajah-ajahan indik patut-patut (benar-salah)
  • • Nilai Sosial: Sambung-rapetan ring masyarakat
  • • Nilai Budaya: Tradisi tur adat istiadat
  • • Nilai Religi: Keyakinan tur kapitayan

3. Biografi Pengarang

Riwayat hidup pangripta sane prasida nglimbakang gaya penulisan tur pilihan tema ring karya sastranyane.

📚 7 Soroh Satua (Jenis Cerita)

1. Satua Babad

Satua sejarah kerajaan utawi leluhur

Conto: Babad Arya Damar, Babad Buleleng

2. Satua Tantri

Fabel, satua binatang sane madue pesan moral

Conto: I Kedis lan I Kokokan, I Sugih lan I Tiwas

3. Satua Pan Balang Tamak

Satua humor sane nglimbakang tokoh Pan Balang Tamak

Conto: Pan Balang Tamak Magae, Pan Balang Tamak Nyemak Don

4. Satua I Cupak

Satua dua sadara sane madue watak bertolak belakang

Conto: I Cupak lan I Grantang (serakah vs baik hati)

5. Satua I Lutung

Satua kera sane dados tokoh utama

Conto: I Lutung Teken I Blauk

6. Satua Men Brayut

Satua pasangan sane makueh pianak akeh

Conto: Men Brayut lan Pan Brayut (12 pianak)

7. Satua I Rajapala

Satua anak sane patuh ring orang tua

Conto: I Rajapala Bakti Teken Meme Bapa

📝 Soroh Cerpen Bali lan Contohipun

1. Satua Buron (Fabel)

Cerita sane tokohnyane buron (binatang)

Contoh: Sang Lutung tekén Sang Kekua, I Cicing tekén I Kambing

2. Satua Manusa

Cerita ngenenin kahuripan jadma (manusia)

Contoh: Pan Balang Tamak, I Belog, Pan Bungkling

3. Satua Campuran

Tokohnyane campuran (Buron/Manusa/Dewa)

Contoh: Cupak Grantang, Bawang Kesuna, Ni Diyah Tantri

4. Cerpen Modern Bali

Tema sehari-hari (pendidikan, sosial, tresna)

Contoh: Ring Sekolah, Virus Corona, Ngipi, Pegatin Yus

👥 Pragina (Tokoh) - Kategori Lengkap

A. Manut Solahnyané (Berdasarkan Peran)

1. Pragina Protagonis

Tokoh baik sane dados pahlawan ring satua. Tokoh utama sane madue watak becik tur dados pusatnyane cariyos.

Conto: I Grantang (jujur, rajin, baik hati)

2. Pragina Antagonis

Tokoh jahat sane ngelawan protagonis. Tokoh sane madue watak corah tur dados penentang ring cariyos.

Conto: I Cupak (serakah, pemalas, iri hati)

3. Pragina Tritagonis

Tokoh penengah sane netral. Tokoh sane dados perantara utawi pembawa perdamaian antara protagonis lan antagonis.

Conto: Sang Pendeta sane mawasta perkara

4. Tokoh Pembantu

Tokoh pendukung sane ngewantu jalannyane cariyos. Tokoh sampingan sane mawentenan peran penting ring nglancarin alur satua.

Conto: I Kerta (timpal I Grantang), Ni Desak (parekan raja)

B. Manut Undagannyane (Berdasarkan Fungsi)

1. Pragina Pamucuk (Tokoh Utama)

Tokoh sentral sane dados fokus ring satua. Pragina puniki paling akeh kacaritayang tur alur satua ngulangin solahnyane.

Conto: I Grantang wantah pragina pamucuk ring Satua I Cupak

2. Pragina Sane Nyarengin (Tokoh Pendamping)

Tokoh sane marengin tokoh utama. Pragina puniki ngewantu nglancarin cariyos nanging nénten dados fokus utama.

Conto: Ni Kerti (parekan sang putri), I Made (timpal I Cupak)