ᬑᬁ ᬲ᭄ᬯᬲ᭄ᬢ᭄ᬬᬲ᭄ᬢᬸ

TATA CARA NYURAT RING LONTAR

 Lontar wantah silih tunggil tetamian panglingsir Bali sané kantun akeh ring soang-soang puri, griya, jero, utawi pondok krama Baliné. Lontar puniki pinaka serana nyurat sahananing sané patut kasurat utawi kacatet duké riin, santukan sané dumun durung wénten kertas napi malih komputer. Saking kadiatmikan ngantos ipil-ipil dué utawi utang-piutang taler kasurat ring lontar, yéning sekadi mangkiné kabaos pinaka media dokumentasi tertulis. Tiosan ring genah masesuratan, taler wénten lontar sané dados serana ngambar, lontar sané madaging gambar puniki kawastanin prasi.

A.PIRANTI NYURAT LONTAR

Wénten makudang-kudang serana sané kaanggén ri kala nyurat lontar. Seranané punika patut kategepin sadurung ngawitiin nyurat lontar. Serana rikala nyurat lontar inggih punika: 
a. Lontar kosong utawi don ental sané kantun matah (durung maolah) 
b. Pangrupak 
c. Lungka-lungka (kasur alit) pinaka aled tangan rikala nyurat 
d. Pelik penyepit lontar 
e. Tingkih utawi buah naga sari sané matunu 
f. Dulang 
g. Pénsil miwah penggaris 
h. Benang kemong.jinah bolong, miwah takepan pinaka piranti ngiket lontar sané sampun puput kasurat

B. TATA CARA NYURAT RING DAUN LONTAR


Rikala jagi nyurat lontar wénten tata cara sané patut kamargiang. Sané kapertama patut sayagayang lontar sané sampun sayaga kaanggén nyurat utawi lontar matah sané durung maolah. Ukurannyané manut ring kayun soang-soang utawi akéhnyané sasuratan sané pacang kasalin. Pangrupak inggih punika lémat sané madué rai kakalih nénten sakadi rain lémat sané ketah kaanggén majajaitan. Pangrupak kawigunannyané pateh sakadi pulpén utawi pénsil. Pénsil miwah garisan sané kaanggén ngarya garis pinggir ring sisi tengen utawi kiwa tigang bolong sané wénten ring lontar, kirang langkung 0,5 cm. Rikalaning ngarya garis pinggir, sané patut kauratiang inggih punika bolong lontar sané magenah ring kebot (A) nuju bolong tengah (B) tur jarak bolong (B) ka bolong (C). Jarak bolong A ka B punika bawakan yéning bandingang ring bolong B ka C, nika mawinan nyurat lontar kakawitin saking bolong kiwa (A). Yéning sampun, wawu kalaksanayang nyurat antuk pamahbah sasuratan sané kakawitin antuk panti utawi pamada  sané kalanturang nganggé pangastawa inggih punika “Om Awignamastu” salanturnya kapuputang malih nganggé pamada, conto ring sor puniki:

 


Rikalaning nyurat, lontar kagambel antuk tangan sané kiwa. Lontar sané kagambel punika akéhnyané lebih saking asiki, raris lontar punika jepit antuk pelik.
Nyurat lontar nénten pisan dados sakadi nyurat ring buku tulis (neplék ring méja), nanging tangan sané ngambel lontar punika kaaledin antuk lungka-lungka (kasur alit). Lontar sané puput kasurat sangkaning nyurat neplek ring meja punika kawastanin lontar tulah sané nénten dados kawacén napi malih kaentungang. Lontar sané sasuratan nyané kakawitin saking bolong C (dawanan) taler kawastanin lontar tulah. Dulang utawi méja sané kaanggén aled ri kalanyurat. Ri kala nyurat, tata cara sasuratannyané nganggé pasang jajar sambung nénten jajar palas. Jajar sambung inggih punika kruna sané kasurat dados lengkara kasurat saling kasambungin nénten wénten spasinnyané. Nyurat lontar punika kakawitin saking baris kaping kalih sané kakawitin saking bolong A ngantos bolong C, kénten malih baris kaping 2, 3, miwah 4. Baris kapertama utawi baris pinih luur punika kaanggén genah panganggé suara utawi tengenan. Yéning lembaran kapertama sampun telas kasurat, lontar kabadingang saking sor kaluur nénten dados saking tengen ka kiwa. Ageng aksarané taler spasinyané mangda pateh. Yéning iwang rikala nyurat, sampunang aksara punika kaurek utawi kacorét. Aksara sané iwang punika kapademang antuk nagingin suku ( u ) miwah ulu ( .....i..). Yéning sampun puput nyurat wawu kaselemang nganggén tingkih, buah nagasari nasak sané matunu. Ri kala nyelemang puniki kawastanin nyipat sastra. Siagayang benang kemong kirang langkung 40-50 cm sané kaanggén ngiket lontar sané sampun puput kasurat taler takepan lontar sané kaanggén ngapit lontaré mangda nénten malepit. Ring muncuk benang kadagingin jinah bolong pada asiki anggén ngancing takepan lontaré wus punika simpen ring keropak lontar mangda awét. Patut taler kaélingang inggih punika indik cacirén sakadi lalintihan lontar sané kasalin, duk napi puput kasurat miwah indik pangawinnyané.






KALIGRAFI AKSARA BALI

 MANUT SANE SAMPUN WRUH/UNING RING DAGING SASTRA LAN AKSARA MAKEH NGUNINGAYANG INDIK KALIGRAFI PUNIKA PINAKA SIMBOL-SIMBOL MAGIS SANE KAANGGE RING SAJERONING KADIATMIKAN SAKADI GAMBAR SANE KASURAT SAKING AKSARA MODRE, KEMAON SANE MANGKIN KATAH NGANGGE AKSARA WREASTRA LAN AKSARA SWALALITA, RING SOR PUNIKI PINAKA IMBA/CONTOH KALIGRAFI AKSARA WREASTRA BALI

























RING SOR PUNIKI CONTOH KALIGRAFI AKSARA MODRE 



SATRA DWIPA: WANGUN KRUNA BASA BALI

SATRA DWIPA: WANGUN KRUNA BASA BALI: KRUNA NGANUTIN WANGUN A.     Kruna Lingga (Kata Dasar) K runa-kruna basa Baliné sané durung polih wewehan napi-napi. Kruna lingga puni...

WANGUN KRUNA BASA BALI

KRUNA NGANUTIN WANGUN

A.    Kruna Lingga (Kata Dasar)

Kruna-kruna basa Baliné sané durung polih wewehan napi-napi. Kruna lingga puniki kapalih dados limang soroh:

1)   Kruna lingga akacep

            Umpami: tas, jam, yéh, nyuh, bah, tuh, bok, juk, jit, msl

2)      Kruna lingga kalih wanda

            Umpami: jani, jalan, teka, jagur, tulis, dingeh msl.

3)      Kruna lingga tigang kecap

            Umpami: sesapi, sepeda, sepatu, kekua, sumaga, msl.

4)      Kruna lingga petang wanda

            Upami: liligundi, kalajengking, beleganjur, msl.

5)   Kruna lingga limang kecap

            Upami: tambulilingan, katiwawalan, kalisasuan, msl.

 

B.     Kruna Tiron (Kata Jadian)

Kruna basa Baliné sané sampun polih wewehan, inggian marupa pangater, pangiring, seselan, miwah angkep-angkepannyane.

Kruna Tiron kakepah dados:

1)      Kruna tiron mapangater

      Upami: majalan, kakawin, prasida, swabhawa, pakayun, sakadi,susila,kumanyama, parisolah, parajana, durjana, msl.

2)      Kruna tiron mapangiring

                  Upami: ajaka, adiné, biuné, jemakang, ajakin, dajanan, bajunin, rauhin, tiuké, méménné, dadongnyané, msl

3)      Kruna tiron maseselan

Upami: telapak, sumaur, sinurat, gerigi, umatur, msl.

4)       Kruna tiron jangkep

Upami: kabudayaan, pakayunan, sinarengan, kanampekin, pasemetonan, msl.

 

C.    Kruna Polah

Kruna-kruna sané kapolahang utawi kruna tetiron sané polih pangater anusuara (nasal : N-  : ny-,  m-,  n-,  ng-).

Kruna Polah kakepah dados 4 soroh, minakadi :

1)      Kruna Polah Talawia (sané nganggen ny-)

     Rumus:  c, j, s à  ny-. Tegasnyane, saluir kruna lingga sané mapangawit antuk c, j, s, pacang kapolahang dados ny-.

2)      Kruna Polah Ostia (sané nganggén m-)

     Rumus:  p, b   à  m-. Tegesnyané, kruna-kruna sané mapangawit antuk konsonan p, b, pacang kapolahang dados m-.

3)      Kruna Polah Dantia (sané nganggén n-)

     Rumus:  d, t,  à   n-. Tegesnyané, yéning wénten kruna mapangawit konsonan d utawi t pacang kapolahang dados  n-

4)     Kruna Polah Kantia (sané polih ng-)

                  Rumus: 

                  Konsonan (g, k)  à  ng-

                  Suara (a, i, u, é, o, e) à  ng-

                  Ardasuara (y, l, w, r)   à  ng-

                  Tegesnyane, kruna-kruna sané mapangawit antuk (g, k); suara (a, i, u, é, o, e); miwah ardasuara (y, l, w, r) pacang kapolahang dados ng-

 

D. Kruna Dwilingga (kata ulang)

Sajeroning bahasa Indonesia, kruna dwilingga puniki mawasta kata ulang. Duaning asapunika, sané kabaos kruna duilingga inggih punika kruna-kruna sané linggannyané kapingkalihang.

Kruna duilingga puniki kapalih dados limang soroh inggih punika:

1)      Kruna Dwisama Lingga

     kruna basa Baline sané linggané kapingkalihang, sajeroning bahasa Indonesia mawasta kata ulang murni.

2)      Kruna Dwimaya Lingga

     Wangun kruna duimaya lingga pateh ring kruna duisama lingga, nanging yéning ipun kabaos apisan nénten maderbé arti. Kruna duimaya lingga setata mawangun rangkep.

3)      Kruna Dwisamatra Lingga (kata ulang berubah bunyi)

     Kruna Duisamatra Lingga wantah kruna-kruna sané kapingkalihang tur polih pauahan suara.

4)      Kruna Dwipurwa

     Kruna duipurwa inggih punika kruna-kruna sané kecapé ring arep kapingkalihang saha masuara e pepet.

5)      Kruna duiwesana.      

     Inggih punika kruna-kruna sané kecapé ring ungkur kapingklalihang saha maweweh pangater pa-

 

E.     Kruna Satma

Kruna Satma inggih punika angkepan kalih kruna utawi lintang sané suksman ipun asiki. Kruna Satma mawit saking kruna (sa + Atma) sané madrué pangertian pinaka “kata senyawa utawi kata majemuk”.

Kruna Satma punika kapalih dados tigang soroh inggih punika :

1)      Kruna Satma Papadan (Kata Majemuk Setara)

      Inggih punika ; kruna-kruna sane ngawangun kruna satma punika madrué kadudukan setara, nénten saling nyinahang.

Kruna Satma papadan kapalih malih dados kalih soroh inggih punika :

a)      Kruna Satma Papadan Matungkalik

      Conto : Mémé Bapa, Peteng lemah, Daa teruna, msl

b)      Kruna Satma Papadan Ngerasang Arti

      Conto : Berag tegreg, Putih sentak, Selem denges, msl

2)      Kruna Satma Tan Papadan (kata majemuk tidak setara)

      Inggih punika : silih sinunggil kruna punika marupa katerangan.

      Conto: Galang kangin, Tiing buluh, Biu kayu, Jaja abug, msl.

3)      Kruna Satma sané nganggén Kruna Tawah

      Inggih punika  : kruna sané wantah maarti yéning sampun kagabungang.

      Conto : Selem ngotngot, Badeng ngiet, msl.

 

2.KRUNA NGANUTIN SOROH

            Kruna nganutin soroh kapalih dados 10 (dasa) soroh, minekadi:

 

  1. Kruna Pateket
  2. Kruna Aran
  3. Kruna Kria
  4. Kruna kaanan
  5. Kruna Wilangan
  6. Kruna Pangentos
  7. Kruna Pangarep
  8. Kruna Panyambung
  9. Kruna Pidarta
  10. Kruna Pituduh

 


a.      Kruna Pateket

      Inggih punika kruna-kruna Basa Bali sane nyinahang manusa,sato utawi  maraga utama, suci tur niskala, ring Bahasa Indonesia Kruna puniki kawastanin “Kata Sandang”, umpamipun:

Kruna I : I gedé, I Putu, I Kompiang, I Madé I Wayan miwah sane lianan.

Kruna Ni : Ni Wayan, Ni Komang, Ni Putu, Ni Kadék, Ni Ketut miwah sane lianan.

Kruna Sang: Sang Bhima, Sang Anoman, Sang Arjuna, miwah sane siosan.

Kruna Dang: Dang Guru, Dang Acarya, Dang Pandita, miwah sane lianan.

Kruna Hyang: Hyang Kawi Swara, Hyang Parama Wisésa, miwah sane siosan.

Kruna Dang Hyang: Dang Hyang Nirartha, Dang Hyang Gnijaya miwah sane siosan.

Kruna Sang Hyang: Sang Hyang Tunggal, Sang Hyang Wenang miwah sane siosan

      Kruna-kruna punika sami nyinahang ring sejeroning peneges wasta, sekadi Kruna I negesang wasta maraga lanang, Ni negesang wasta maraga istri, Kruna Sang negesang peséngan maraga utama tur katah keanggé ring sajeroning peséngan tokoh-tokoh parwa. Kruna Dang keanggé taler negesang paséngan maraga suci.Kruna Hyang nyinahang teges maraga niskala. Kruna Dang Hyang keanggé negesang maraga suci tur niskala, katahnyané keanggé ring sajeroning parab tokoh-tokoh ring Agama Hinduné. Kruna Sang Hyang keanggé negesang maraga niskala.

 

b.      Kruna Aran

Inggih punika kruna-kruna Basa Bali sané nyinahang barang,sato  miwah serana, , ring Bahasa Indonesia kabaos “Kata Benda”,minekadi:

-Kruna Aran wit: inggih punika kruna sane during polih paweweh nyinahang nyinahang barang, sato miwah sane siosan, umpamipun: méja,tungked,yéh,baju,tebu godel, sela msl.

-Siosan punika Kruna Aranwénten sane kadwi lingayang lan  tiron: inggih punika kruna aran sane sampun polih panganggén kruna samalihnya sampun kawewehin, minekadi: sesari,sesantun, gambaran, gegambaran, pakarangan, panyemuhan, telapak,gerigi, sangihan miwah sane siosan.

c. Kruna Kria

            Inggih punika kruna-kruna Basa bali sane nyinahang pakaryan utawi palaksanaan. Manut wangunnyané kruna kria kaplih dados kalih

-          Kruna Kria Wit: Inggih punika kruna kria sane during polih panganggén aksara sakéwanten sampun madué arti utawi tatuek, umpami:

-          Teka,singgah,jemak,masaré miwah sane lianan.

-          Kruna Kria Tiron Inggih punika Kruna Kria sane sampun polih panganggén kruna sane manut ring lengkaranné, umpamipun:

-Kruna kria sane wangunnyané kadwipurwayang, umpamipun: cebceb,