Tata-titi utawi tetikesan nguncarang mantra sadurung ngwacen lontar
Kaping ajeng titiang ngaturang pangastungkara om Swastyastu majeng Ida dane. Gargita manah titiang malih prasida ngicen indik tata titi/tetikesan nguncarang mantra sadurung ngwacen lontar. Mangda nenten akeh nelasang galah. Tetujon titiang mangda uning miwah wenten pikenohnyane. Rarisang cingak ring sor puniki. Dalam *Lontar Usada Sasah Bebai* dijelaskan tetang tata cara dan pembacaan mantra yang perlu diucapkan pada waktu menulis di daun lontar maupun membaca lontar. 1. Sebelum memulai menulis di atas daun lontar, maka ucapkan lah mantra : " _Om Dewa tumurun anulis, Hyang tinulis, ya namah swaha_ ". 2. Jika hendak membaca lontar, sebelum mengambil lontar datinkropak atau tempat lainnya, maka ucapkanlah mantra : " _Om Ganda Indra ya nama swaha_ ". 3. Duduk dalam sikap akan membaca lontar , mantranya : " _Om Sudamala ya nama swaha_ ". 4. Melepas tali pengikat lontar, mantranya : " _Om ya nama swaha_ ". 5. Membuka lembaran daun lontar , mantranya : " _Om Saraswati ya nama swaha, Om Patra linepas linepasaken sang ka titis wa ring iti sudamala ya nama swaha_ ". 6. Membaca aksara lontar (Dewi Saraswati = Dewi Aksara) , mantranya : " _Om wali Hyang Saraswati ya nama swaha_ ". 7. Membuka halaman demi halaman daun lontar, mantranya : " _Om Brahma Adi Rudra, Dewa swara sroti, Rama darsia Saraswati_ ". 8. Mengikat kembali daun lontar setelah selesai membaca, mantranya : " _Om sa-ba-ta-a-i nama swaha_ ". Pustaka Buku Usadha Bali , Prof. Dr. Ngurah Nala, M. P. H. Inggih wantah amunika sane prasida titiang icen mangkin. Manawita benjang pungkur lantang tuuh miwah wenten malih galah sane becik, irika malih wewehin titiang. Kaping ungkur puputang titiang antuk parama shanti. Om santih, santih, santih om
Bahan Ajar Interaktif · Basa, Sastra & Budaya BaliOm Swastyastu
Sambramawacana
Kawagedan ngwangun lan maktayang bebaosan basa Bali alus — panyangra ring sajeroning acara ring pakraman. Materi puniki kadasarin antuk Kurikulum 2013, madaging teori, conto naskah, miwah tes formatif sané interaktif.
01 · Purwaka
Pangaksama
Om Swastyastu.
Malarapan asung kerta wara nugrahan Ida Sang Hyang Widhi Wasa, materi ajah paribasa Bali puniki prasida kapuputang. Sasuratan materi ajah pidarta puniki matetujon nyayaagayang materi ajah sané manut ring aab jagaté, taler anut ring wewidangan kakuub palajahan basa, sastra lan budaya Baline.
Ring materi ajah puniki, para sisia pacang nincapang kawagedan gumanti prasida nglimbakang kaweruhan sareng sisia sané jagi malajahin indik pidarta. Materi puniki kasurat madasar teori ilmu basa lan sastra Bali, nganuti Kurikulum 2013 saha kajangkepin soal-soal pinaka latihan.
Sang nyurat ngangkenin mungguing daging materi ajah puniki kantun akéh kakiranganipun. Antuk punika, katunasin mangda lédang sang sané ngwacén miwah sang maraga sujana ring widang basa, aksara lan sastra Bali, ngicénin paweweh gumanti bénjangan prasida sayan paripurna.
Om Santih, Santih, Santih, Om.
02 · Kompetensi Dasar, Indikator & Tatujon
Napi sané pacang kapolihang?
Kompetensi puniki manados dasar panyusunan materi, latihan, miwah tes formatif ring bahan ajar puniki.
Kompetensi Dasar
Menganalisis struktur dan kaidah wacana non sastra, sambrama wacana dan laporan berbagai kegiatan secara lisan dan tulis.
Memproduksi teks sembrama wacana dan laporan berbagai kegiatan.
Indikator
Menganalisis wangun sembrama wacana berdasarkan teks yang sudah dibaca.
Menguraikan pesan/amanat sambrama wacana berdasarkan teks yang sudah dibaca.
Membuat sebuah naskah sambrama wacana dengan tema budaya dan lingkungan.
Tatujon Paplajahan
Malarapan antuk problem based learning, sisia prasida manganalisis wangun sembrama wacana, menguraikan pesan/amanat sambrama wacana, tur ngwangun naskah sambrama wacana matema budaya lan lingkungan — sacara disiplin, mandiri, literasi, kolaborasi, komunikasi, tanggung jawab, mikir kritis, miwah demen mataken.
03 · Peta Konsep
Nguratiang Kakuub Sambramawacana
SAMBRAMAWACANA
Wangun (Struktur)
PurwakaDagingPamuput
Soroh (Cara Ngwacen)
KawacénKaapalangDadakanRingkesan
Tetikesan
WicaraWiragaWiramaWirasa
04 · Ngwangun Pangresep (Apersepsi)
Kenapi Sambramawacana Kantun Mabuat?
Panglimbak pangajahan basa Bali ring aab jagaté mangkin rumasa sayan ngamecikang. Basa Bali sampun sayan makéh sané ngawigunayang, nénten ring wewidangan informal kémanten. Silih tunggil kawagedan sané kaplajahin ring widang pendidikan formal wantah kawagedan mabasa Bali, inggih punika mapidarta.
Pidarta punika wantah panyambung miwah pangiket baos ring sajeroning acara sané kamargiang — taler nyihnayang kawagedan iraga nganggé basa Bali sané prasida kalimbakang ring makudang-kudang acara, sakadi: lomba mapidarta, acara wanti warsa sekolah, miwah sané tiosan.
05 · Pangresep Materi — A
Teges Sambramawacana
Sambramawacana inggih punika bebaosan mabasa Bali alus marupa daging pikayunan sané kawedar majeng anak sareng akéh, sané pinaka panyangra sajeroning acara ring pakraman.
Sambramawacana maduwé widangan sané mabuat pisan pinaka média nglimbakang Basa Bali ring pakraman taler ring widang pendidikan formal, utamannyané mangda para siswané uning tur waged mabasa Bali alus. Wangunnyané pateh sakadi karangan surat: madaging pendahuluan, isi, miwah penutup.
06 · Pangresep Materi — B
Wangun (Struktur) Sambramawacana
Sambramawacana kapalih dados tiga bagian utama, marunut sakadi ring sor:
01 · Purwaka
Pamahbah / pendahuluan — pujastawa (pangastungkara) miwah pangayubagia ring sang sané rauh.
02 · Daging
Isi pidato — kaanutang ring téma, katlatarang antuk paragraf-paragraf pikayunan.
UgrawakiaPangenter, sang sané ngenterang acara (MC, pembawa acara).
11 · Conto Naskah
Sambrama Wacana Manusa Yadnya
"Om Swastyastu"
Titiang pinaka ngangganin kulawargan dahat garjita manahé santukan Ida dané ledang arsa nagingin pangaptin titiang, prasida ngrauhin sakadi mangkin saha muat bebaktan sané rahat-rahat pisan. Mantuk ring kaledangan Ida dané, titiang sakulawarga wantah prasida ngaturang rasa suksmaning manah.
Bebaktan ida dané tunas titiang sungsung suun titiang pasuecan Ida dané sinamian. Ampurayang indik kakaonan genah miwah tata basa panyanggran titiang sakulawarga, riantukan tambet titiang kalintang. Sampun majanten titiang nénten pacang prasida ngwalesin pasuecan Ida dané, dumogi Ida Hyang Widi Wasa pacang arsa mapaica pangwalesnyané manut swadharma miwah yasa kertin druéné soang-soang.
Ida dané para uleman sané baktinin titiang, taler para sameton sané tresnasihin titiang. Sané mangkin lugrayang titiang pinaka reraman ipun nunas galah samatra anggen titiang nyihnayang anggan pianak titiang sané pacang katatahin utawi sané ketah kabaos kadi mangkin upacara potong gigi.
Inggih mungguing pianak titiang sané mapandés rahinané mangkin wénten lalima, sané tatiga wantah pianak titiang néwék, sané kalih anggén titiang kaponakan, punika wantah pianak adin titiangé. Sané paling wayaha panak titiang mawasta Gedé Adibawa, sané kaping kalih mawasta Ni Madé Winarsih miwah sané kaping tiga mawasta I Nyoman Sandiyasa. Taler kaponakan titiang sané duuran mawasta Putu Manik Astawa, adin ipun mawasta Madé Galang Astawa.
Duaning sakadi ajahan umat Hindu, iraga pinaka reraman nyané i pianak kari madué piutang inggih punika ngamargiang parikrama mapandes. Parikrama manusa yadnya puniki mapaiketan ring indik ngicalang kamomoangkaran i manusa sané mapikenoh ngaonang Sad Ripu, inggih punika ka nenem meséhé sané mamurti ring angga sariran i manusa, mangda benjang pungkur i manusa prasida nincapang parisolah miwah tata titi sané sayan becik ring sajroning ngamargiang kauripan.
Antuk punika titiang mapinunas mangda ratu Ida dané utawi sameton titiang sané sampun ledang ngrauhin ring parikrama potong gigi/mapandes puniki mangdané lédang nyarengin ngastitiang ring Ida Sang Hyang Widi Wasa, mangdané ring sajeroning pamargi puniki prasida kasidaning don ngamolihang karahayuan lan kasukertan ring jagaté.
Inggih kadi asapunika titiang prasida nagingin panyembramané puniki, dumogi wénten pikenoh nyané. Malih apisan titiang matur suksma, taler nunas ampura yéning wénten iwang antuk titiang nitenin panyanggrané puniki. Sané mangkin lédang Ida-dané masandekan, jumujug ring genah bhogané sané sampun kacumawisang. Malih ajebos yening sampun wusan anyita rasa bhoga, durusang ngambil acara bebas. Inggih cutetang titiang antuk ngaturang Parama Santih.
"Om Santih Santih Santih Om"
Indayang telatarang pesan/amanat sambrama wacana ring ajeng!
Unteng amanat naskah puniki: kewajiban reraman ngamargiang upacara manusa yadnya (mapandes/matatah) pinaka sarana ngicalang tur ngaonang Sad Ripu (nenem meséh ring angga sarira), mangda i anak sayan becik parisolahnyané ring kauripan. Naskah puniki taler nyihnayang tetikesan sopan santun — nunas pangampura, ngaturang suksma, tur ngajak sang uleman sareng ngastitiang karahayuan.
12 · Latihan Pemahaman (Pituduh Ngraga)
Uji Pangresep Ragané
Cawis ring pikayunan dumun, raris toel unteng patakon anggen ngaksi conto pasaur.
1. Indayang tlatarang teges Sambramawacana!
Sambramawacana inggih punika bebaosan mabasa Bali alus marupa daging pikayunan sané kawedar majeng anak sareng akéh, pinaka panyangra sajeroning acara ring pakraman.
2. Indik napi sané kaunggahang ring purwakaning Sambramawacana?
Ring purwaka wénten pujastawa (pangastungkara) miwah pangayubagianing manah — panyuksma tur swasti prapta majeng sang sané rauh.
3. Napi kémanten sané ngranjing ring pamuput Sambramawacana?