ᬑᬁ ᬲ᭄ᬯᬲ᭄ᬢ᭄ᬬᬲ᭄ᬢᬸ

ANGGAH-UNGGUHING BASA BALI

Basa inggih punika  tata ujar sané kaanggé ngunggahang sehananing pikayunan. Basa  Bali sinalih tunggil basa daerahé ring Indonésia sané keanggé olih krama Bali lan maderbé tata cara bebaosan nganutin wangun masor singgih. Bebaosan antuk basa Bali makanten sor utawi singgih saking wirasan kruna-krunannyané. Wirasan basa sané jagi katur iriki wantah rasa basa sané malarapan antuk Anggah-ungguhing Basa Bali (parinama manut Pasamuhan Agung Basa Bali, warsa 1974 ring Singaraja), sané taler kawastanin Warna-Warna Bahasa Bali (manut Kérsten, 1970), miwah “Tata Krama Bahasa Bali” (Rai Sudharta ring Manguri No. 2 1974), taler Unda Usuk Bahasa Bali (Tim Peneliri FS Unud, 1978/79).

Kawéntenan anggah-ungguhing basa sajeroning basa Bali taler nganutin pakibeh aab jagat Baliné, sané kantos mangkin kantun manggeh mawit sangkaning kawéntenan pabinayan linggih masyarakat Bali, minakadi palapisan masyarakat Bali Purwa (tradisional) miwah masyarakat Bali Anyar (modern).

Palapisan masyarakat Bali Purwa (tradisional) metu saking pamijilan utawi (keturunan), Sangkaning pamijilan krama Baliné, wénten Tri Wangsa miwah Wangsa Jaba. Sané kabaos Tri Wangsa inggih punika tetiga wangsané sané kabaos sang singgih, minakadi: Brahmana, Ksatria, miwah Wésia. Raris sané kabaos Wangsa Jaba saha kabaos sang sor wantah sameton Baliné sané mawit saking Sudra Wangsa.

Salanturnyané sajeroning palapisan masyarakat Bali Anyar (modern) wenten Sang Singgih sané kabaos prakanggé utawi prayayi minakadi sang maraga guru wisesa (pejabat), majikan, diréktur, manajer, réktor, dosén, guru, bendasa, sulinggih, miwah sané lianan. Sané kabaos Sang Sor inggih punika anaké sané madué linggih soran ring prakanggéné i wawu minakadi: tukang sapu, sopir, tukang ketik surat, pegawai, buruh, murid, mahasisia, parekan, panyeroan (pembantu), miwah sané lianan.

Majalaran ring kawentenan pabinayan linggih punika raris metu tata krama mabebaosan sané pinaka uger-uger sajeroning mabaos Bali, saha sampun mamargi saking nguni  kantos mangkin. Tata krama mabebaosan punika sakadi ring sor:

1)        Wangsa Jaba ri kalaning mabaos utawi maatur-atur ring sang maraga Tri Wangsa kapatutang nganggén basa Alus.

Upami:     I Kadek à  ring Ida Bagus     à  matur  (Alus)

I Dolar  à  ring Jero Kelian   à  matur  (Alus)

2)        Tri Wangsa ri kalaning mabebaosan ring sang maraga Wangsa Jaba kangkat mabaos Andap (mabasa biasa, nénten Alus).

Upami:     Raja   à   ring Dadab, Kiul  à  mabaos (Andap)

Ida Bagus   à    ring  I Made        à  mabaos (Andap)

3)        Para pegawai utawi jadmané sané linggihnyané soran, ri kalaning mabaos  ring sang maraga prakangge utawi prayayi patut mabaos Alus

Upami:     Pasuruh      à   ring Bapak Kepala Sekolah   à  matur (Alus)

Krama      à   ring Bapak Kepala Desa   à  matur (Alus)

4)        Prakangge utawi prayayi, ri kalaning mabaos ring sang sané soran kangkat mabaos nganggén basa Andap utawi basa biasa.

Upami:     Direktur      à   ring tukang sapu   à  mabaos (Andap)

1.      Anggah-ungguhing Kruna Basa Bali

Malarapan antuk kawéntenan linggih krama Baliné sané masios-siosan kadi kabaos ring ajeng mawinan kruna-kruna basa Baliné taler maderbé wirasa sané masios-siosan. Manut wirasannnyané, kruna-kruna basa Baliné kapalih dados pitung soroh, inggih punika: (1) kruna alus mider, (2) kruna alus madia, (3) kruna alus singgih, (4) kruna alus sor, (5) kruna andap, (6) kruna mider, miwah (7) kruna kasar.

1)      Kruna Alus Mider (Ami)

Kruna Alus Mider inggih punika kruna-kruna alus sané rasa basan-nyané madué wiguna kekalih, dados kanggén nyinggihang sang singgih, miwah kanggén ngesorang sang sor. Tiosan ring punika kruna alus mider taler maderbé wangun andap (Suasta, 1997:26).

Ring sor katurang lengkara kanggén imba nyantenang Kruna Alus Mider sane masurat sendeh.

      (a)  Jero Mekel  sampun rauh saking Jawi.

      (b)  Reraman titiangé sampun rauh saking Jawi.

      (c)  Ia suba teka uli Jawa.

Sajeroning tetiga lengkara ring ajeng (lengkara a, b, c) makanten pisan wénten patpat kruna sané maderbé wirasa Alus Mider inggih punika:

      - kruna sampun,                      - kruna rauh,

      - kruna saking                         - kruna  Jawi.

Conto tiosan:

 

Kruna Andap                  Kruna Alus Mider

 

   -  nawang                           -  uning

   -  engsap                             -  lali

   -  inget                                -  éling

   -  meli                                 -  numbas

   -  sanget                              -  banget

   -  ngadep                                        -  ngadol

   -  tusing                              -  nénten

 

 

2)      Kruna Alus Madia (Ama)

Kruna Alus Madia inggih punika kruna-kruna Basa Bali Alus sané rasa basannyané magenah ring pantaraning rasa basa Alus Singgih (Asi) miwah Alus Sor (Aso) lan nue nue wangun kruna andap lan alus mider. Kruna Alus Madia puniki makanten pinaka variasi kruna alus tiosan (Bagus, 1979:179). Tiosan ring puniki, kamulan wénten kruna-kruna sané rasa basannyané alus madia, alus sané menengah. Kruna-kruna puniki sering keangge majeng sang wau kenal utawi durung kenal.

                   Pinaka conto prasida katurang minakadi:

   Kruna Andap               Kruna Ama                Kruna Ami

-  ene, ento                   -  niki, nika                 -  puniki, punika

-  suba                          -  ampun                     -  sampun                    

-  iang                          -  tiang                        -  titiang          

-  nah                           -  nggih                       -  inggih

-  kéto                          -  kénten                     -  sapunika

-  tusing                       -  ten                            -  nénten

-  dini, ditu                   -  driki, drika             -  iriki, irika

 

Umpami  yan genahang ring lengkara : Sira nue tas niki?, Jero napi nggih wenten drika? Miwah sané lianan

 

3)      Kruna Alus Singgih (Asi)

Kruna alus sané kanggen nyinggihang sang sané patut singgihang kawastanin Kruna Alus Singgih. Kruna Alus Singgih puniki pinaka panegep Kruna Alus Mider, santukan Kruna Alus Singgih nénten maderbé wangun Alus Mider, kémaon nué wangun kruna andap lan alus sor.

      Conto-conto Kruna Alus Singgih kadi ring sor!

 

  Kruna Andap                Kruna Asi                  Kruna Aso

    -  mati                            -  séda                                     -  padem         

    -  beling                         -  mobot                      -  abot

    -  Ia                                -  ida, dané                 -  ipun

    -  nepukin                      -  manggihin               -  ngantenang

    -  adan                           -  pesengan                 -  wasta

    -  padidian                     -  ngaraga                   -  néwék.

 

 

4)      Kruna Alus Sor (Aso)

Kruna Alus Sor inggih punika kruna-kruna basa Bali sané mawirasa alus, kanggén ngasorang raga utawi ngasorang anaké siosan sané linggih-nyané sor utawi andap. Ring sajeroning lengkara, kruna puniki sering keangge ngortiang sameton sane tiosan. Makadi conto kruna alus sor:

 

Kruna Andap                  Kruna Aso                 Kruna Asi     

-  mati                                - padem                      -  séda, mantuk           

-  ngenceh                          - mabanyu                  -  mawarih

-  ningeh                            - miragi                       -  mireng

-  keneh                             - manah                      -  pikayun 

-  ngomong                        - mapajar, matur       -  mabaos        

-  ngemaang                       - ngwéhin                   -  ngicén

-  gelem                             - sinengkaon               -  sungkan

-  ngaba                             - muat                         -  makta

-  baan                               - antuk                        -  olih

-  awak                              - déwék                       -  angga

            Umpami yan genahang ring lengkara:

-    Sayuakti Ipun Pan Kaler sampun padem.

-    Kamanah antuk titiang, sané mangkin titiang jagi mapajar sareng I Luh Asih.

 

5)      Kruna Mider

Wirasan Kruna Mider yéning imbangang ring wirasan Kruna Alus Mider sering ngewetuang pikayunan sané bingung, duaning inggian Kruna Mider miwah Alus Mider pacang dados kanggén nyinggihang sang sané patut kasinggihang taler dados kanggén ngasorang sang sané patut sorang. Pabinayannyané, Kruna Alus Mider pastika maderbé wangun Andap, Kruna Mider nénten maderbé wangun andap utawi wangun sané tiosan.

Dadosnyané, Kruna Mider inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané maderbé wangun wantah asiki, nénten maderbé wangun alus, nénten maderbé wangun tiosan, mawinan dados maideran sajeroning bebaosan. Kruna-kruna punika makehan ngranjing ring sajeroning kruna sandang, kruna dwi samatra lingga, kruna dwi maya lingga, kruna kahanan lan kruna barang.

Pinaka conto Kruna Mider, sakadi ring sor.

   -  Kunang-kunang,         -  Tundak-tundik,       

   -  Awig-awig,                 -  enggak-enggok,      

   -  spidol,                         -  radio,

   -  bunter,                         -  gilik,

   -  sendeh,                        -  galak,

   -  sepatu,                         -  pulpen, msl.  

 

 

 

6)      Kruna Andap

Duké riin, Kruna Andap puniki kawastanin kruna lepas hormat utawi Kruna Kapara, inggih punika kruna-kruna sané rasa basannyané andap (endep), nénten alus miwah nénten kasar. Kruna-kruna puniki kanggén mabaos antuk anaké sané sesamén wangsa, sasamén linggih utawi olih sang singgih ring sang sor. Manut J. Kérsten, S.V.D. kanggén mabaos antuk Golongan Atas ring Golongan Bawah. Kruna Andap matiosan ring Kruna Mider. Yening Kruna Mider nénten maderbé wangun tiosan, Kruna Andap maderbé wangun Alus. Conto Kruna Andap:

 

    -  suba                   -  teka

    -  mara                  -  aba

    -  dingeh                - ngenceh

    -  ngigel                -  madaar

    -  panak                -  alih

    -  eda                    -  beli

    -  mémé                -  bapa

    -  mai                    -  malali, msl.    

 

7)      Kruna Kasar

Kruna kasar inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané rasa basannyané kaon, saha ketah kanggén mabaos ri kalaning brangti, ri kalaning marebat utawi mamisuh.

                   Conto sajeroning lengkara minakadi:

           a)  Madak ba pang bangka polonne.

           b)  Nyen kaden ngamah bene telah?

           d)  Cicing Ih, delikang matan ibane?

  Uratiang Conto Kruna Kasar tiosan:

   Kruna Andap               Kruna Kasar

   - mati                              -  bangka                   

   - madaar                         -  nidik, ngleklek, ngamah,mantet

   - icang                            -  aké

   - cai/nyai                         -  iba

 

 

3. Anggah-Ungguhing Lengkara

Manut rasa basannyane  lengkara sajeroning basa Bali kepah dados nem-nem, inggih punika 1. Lengkara Alus Singgih (ASI), 2. Lengkara Alus Madia (AMA),3. Lengkara Alus Sor (ASO), 4. Lengkara Alus Mider (AMI) , 5. Lengkara Andap lan Lengkara Kasar.

1.      Lengkara Alus Singgih(ASI)

Inggih punika lengkara sané wirasannyane alus keangge nyinggihan sang singgih tur kruna-krunanné nénten makasami saking kruna alus singgih.

Lengkara Alus Singih prasida kacingakin yening kruna pangentosné punika wénten kruna Ida, dane, miwah sang sane kabaosang punika sang sane kasinggihang, minekadi prakangge, manggala adat utawi dinas, jero mangku, sulinggih. Taler prasida kewangun antuk kruna-kruna minekadi : alus singgih, kruna alus mider, miwah kruna mider.

Umpami:{ Ida} {kari} [ngecet] [tembok.]

               {ASI} {AMI} [MIDER] [MIDER.]

 

2.      Lengkara Alus madia; lengkara Bali alus sané maderbé wirasa kirang alus utawi kantun madia. Lengkara puniki makeh nganggen kruna-kruna alus madia saha taler maweweh kruna alus mider, kruna mider miwah andap. Lengkara puniki ketah kaanggé majeng sang sane during kauningin utawi during tatas kenal.

Umpami: [Pak-pak] [dados] [tiang] [uning], [antuk] [linggih] [jerone]?

                [Andap]      [Ami]   [Ama] [Ami], [Ami] [Ami] [Ama]?

 

3.      Lengkara Alus Sor (ASO) inggih punika lengkara sané ngewetuwang wirasa alus saha kaanggén ngasorang raga utawi ngasorang anak tiosan sané patut kasorang duaning linggihnyane sang sor. Lengkara puniki ketah kaanggé ngortiang sang sane sesamen wangsa, rikala ngaturang kawéntenan padéwékan utawi kularga majeng sang sane kasinggihang,ring sajeroning lengkara wenten kruna ipun dados ….. miwah prasida kawangun antuk kruna-kruna Alus sor, Alus mider, Andap miwah kruna mider.

Umpami: [ipun] [kantun] [mafecbookan]

                 [Aso] [Ami]  [Mider]

 

4.      Lengkara Alus Mider (AMI) ; Lengkara alus sane kaanggén mabaos ring ajeng anak makeh miwah midartayang kawéntenan warga, genah krama. Umpamipun babaosan rikala mapidarta, masembramawecana utawi ring sajeroning ngewéntenang peparuman. Lengkara puniki ketah nganggen kruna ida-dane, iraga, druéné miwah sane lianan, tur  kewangun antuk kruna alus mider maweweh kruna mider.

Umpami; [Ngiring] [sareng-sareng] [ngastiti] [majeng] [Sang Hyang Widhi Wassa]

                 [Ami]             [Ami]            [Ami]      [Asi]               [Asi]

 

5.      Lengkara Andap lan Lengkara Kasar

Lengkara Andap inggih punika lengkara basa  Bali sane wirasané biasa, nénten kasar taler nvnten alus. Lengkara puniki kewangun antuk kruna  andap lan kruna mider. Lengkara puniki ketah kaanggé sareng semeton, utawi sang sane sampun luket manyama braya.

Umpami: Ia mara majalan lakar ngebah tiying tali

              Andap,Andap,Andap,Andap, mider, mider

Lengkara kasar inggih punika lengkara sane wirasanne kaon tur ketah kaanggé rikala sedeng beranti utawi pedih. Lengkara puniki kawangun antuk  kruna kasar  maweweh kruna andap.

Umpami: Depang suba apang Bangka polonne

                Andap, Andap, Andap, kasar, kas

 

                                                Manut napi sane sampun kawedar ring ajeng ngeninin sajeroning materi Anggah-Ungguhing Kruna lan lengkara kagambarang kadi ring sor  puniki.

            Gambar.1.



Manut gambaran punika sampun janten Bahasa Bali punika kawangun olih makudang-kudang kruna kantos dados lengkara. Sajeroning lengkara punika pacang nincap malih dados wacana.Tur Bahasa Bali pinika madue pabinayan genah linggih nganutin sang sapa sira sane jagi keiring mabaos taler nganutin genah.

NI DIAH TANTRI

 

KACERITA SANG BHUPATI RING PATALI NAGANTUN DAHATING SUBAGA WIRYA, WIAKTI RATU WIBUH KABIUHANING WADUA, KAJERIHIN ANTUK PARA RATUNE SASEWENGKONIN JAMBU JAMBHU WARSADWIPA, SAMIAN REKE NGATURANG UPETI NGAWARSA. WIAKTI TANPA TANDINGAN KALUWIHAN SANG PRABHU, SANTUKAN SAPENYENANGNAN IDATAN WENTEN  PISAN IDA NAEININ MADREBE PIKAYUN MEWEH ANGAN APISAN, DENING JAGATE SAMI GEMUH RAHARJA. YENING KADIRGAMAYANG KAWIBAWANIDA SANG PRABHU WIAKTI TAN BINA KADI SANG HYANG WISNU NYEKALA, TAN MARI NGETISIN JAGAT. AKEH YAN CERITAYANG ANTUK KASUBAWANIDA SANG PRABHU. MUNGGUING PESENGANIDA SANG NATA, PRABHU ESWARYADALA. PAPATIHE MAPARAB KI PATIH BANDESWARYA. DANE KI OATIH STATA NGIRING ANGULIH-ULIH AMRIH SUTREPTINING NEGARA, KASARENGIN ANTUK PARA PUNGGAWA MIWAH SAKATAHING PARA TANDA MANTRI, PADA WIDAGDA NGENTERANG JAGAT, SIDHI WAKYA SANDI NGUCAP, REH TAN MARI NGANUTINLINGING AJI, AGAMA, KUTARA, MANAWA, KALIH SASTRA SARODRESTI, MAKAWINAN NENTEN WENTEN SANE MAKEWEHIN.


BAOSANG MANGKIN KI PATIH SAMPUN MADERBE OKA ISTRI  ADIRI, MAPESENGAN NI DIAH TANTRI, KALINTANG AYU MUNGGUING WARNA, WIAKTI TANPATANDINGAN IRIKI SASORING AKASA, WIADIN ANTUK KAGUNAN, KAWICAKSANAYAN TUR KAPRADNYANAN, SAMPUN KAJANAPRIYA, MAKADI SAMPUN PUPUT INDIK SARASWATINE KAINCEP ANTUK NI DIAH TANTRI. MUNGGUING KAYUANNYANE KADI SANGHYANG GIRIWADU, STATA AMANGUN HYUNING RAT. KASUMBUNG PISAN ANTUK PARA WIKUNE BUAT KALUIHAN WARNA KALIH KAGUNAAN NI DIAH TANTRI, KALA PUNIKA  NENTEN WENTEN NYAMININ RING JAGATE. DENING ASAPUNIKA KENGINAN KAPIRENG ANTUK IDA SANG PRABHU ESWARYADALA, RARIS IDA MAPIKAYUN PACANG NGLAMAR NI DIAH TANTRI, PACANG KAJUMENENGANG PRAMESWARI. NANGING PIKAYUNANIDA KANTUN KEMAD PACANG NGARSAYANG RING KI PATIH BANDESWARYA. IRIKA RARIS SAN PRABHU NGELOCITA PENGINDRAJALA. KI PATIH BANDESWARYA KAPANDIKAYANG NGATURANG ANAK ISTRI ANOM TUR AYU ADIRI NYABRAN RAINA.

DANE KI PATIH NGIRING KADI PAKARSAN IDA, NYABRAN RAINA NGATURANG ANAK ISTRI ADIRI. DENING ASAPUNIKA SUEN-KASUEN TELAS PARA ISTRINE AYU TUR ANOM SAMPUN KATUR. KALA IRIKA DANE KI PATIH KALINTANG EPUH RING KAYUN. WUS SAKING NAGKIL, NGRARIS DANE KATAMAN, KANTUN MAKEKAMPUHAN KALIH NYYUNGKLIT, JEG DANE MEREM RING TAMAN, ANTUK DAHATING OSEK PIKAYUNANE. DANE I GUSTI AYU BIANG, ARIN DANE KI PATIH  UNING RING RAKANNE ASAPUNIKA, RARIS GELIS NGISENGIN PUTRINYANE NI DIAH TANTRI, KAPANDIKAYANG NUNAS RING AJINNE, MAKAJALARAN DANE KADI KALANGKUNG SUNGKAWA RING KAYUN. NI DIAH TANTRI TAN TEMPAL RING PIKAYUNAN BIANGE, TUMULI MAMARGI KATAMAN, MATUR PITAKEN RING AJINNE. RARIS AJINDANE MARIDARTAYANG SAINDIK-INDIKDANE. SAWUSAN PUNIKA, TUMULI NI DIAH TANTRI MATUR PINUNAS, MANGDA DANE KATURANG RING SANG PRABHU. DENING ASAPUNIKA, RARIS KI PATIH MABEBAOSAN RING RAINNE I GUSTI AYU BIANG.


GELISANG CARITA, SAMPUN IGUM PAWILANGANE, PACANG NGATURANG NI DIAH TANTRI. BENJANGNE SEMENGDANE NI DIAH TANTRI RARIS KATUR KAPURI RING SANG PRABHU. PUNAPI LEDANG PISAN ARSANIDA SANG PRABHU, DENING SAMPUN KASIDAN KADI PANGAPTINNE. KOCAP SAMPUN SURUP SURYANE, SAMPUN REKE WENGI, IDA SANG PRABHU JAGI MEREM, KAIRING ANTUK DANE NI DIAH TANTRI SAHA PANYEROAN ASIKI. SANG PRABHU RARIS NGANIKAYANG NI DIAH TANRI AMIJETI SUKU. SANG KAPANDIKAYANG SAIRING. JANTOS DAUH TIGA WENGI REKE DANE NI DIAH TANTRI MAMIJET SUKUNIDA SANG PRABHU, KADUGA DANE ARIP. IRIKA RARIS NI DIAH TANTRI NGANDIKAYANG PAREKAN NGABECIKIN DAMAR. WUS PUNIKA RARIS DANE NGANDIKA RING PANYEROANNE TUR KAPANDIKAYANG NYATUA. I PANYEROAN MATUR TAN WENTEN UNING NYATUA. SAKEWANTEN IPUN DEMEN MIRAGIANG. SANG PRABHU RARIS NUNDIK PANYEROANNE ANTUK COKOR. I PANYEROAN UNING RING WANGSIT ANYINGID, TUMULI RARIS IPUN NGATURIN NI DIAH TANTRI MANGDA DANE NYATUA. NI DIAH TANTRI RARIS ANGUTARA SLOKA,

         (SLOKA-SLOKA PUNIKA MARUPA TUTURAN SATUA SANE MUNGGUH RING CAKEPAN CARITA TANTRI, KAKETUS SAKING CARITA TANTRI) 

WACENAN AKSARA BALI 2

 

WACENAN MAAKSARA BALI

 

MEMAHAMI DHARMAWACANA BAS BALI

TEGES DHARMA WECANA

Dharma Wecana inggih punika bebaosan utawi wacana sané madaging indik agama, adat istiadat, miwah budaya sané kabaktayang ring ajeng sang sareng akéh saha kawangun antuk bantang bebaosan , genah, galah/kala, miwah patra. Tetujon ngaturang Dharma Wecana inggih punika:
• Anggen ngawewehin kaweruhan 
• Nelebang ajaran agama miwah budaya 
• Ngamargiang paindikan agama,budaya miwah adat istiadat ring masyarakat (warga), wangsa, lan negara. Dharma Wecana sane becik sapatutnyané nganggén basa sané becik, sadarana, miwah nénten nganggén istilah-istilah asing. Soroh materi sané kaunggahang ring Dharma Wecana madasar antuk ajahan agama, adat lan budaya 


Tatacara Madharma Wecana 

Wenten makudang-kudang tata cara maktayang Dharma Wecana, minakadi : • Spontan Metode spontan punika yening sang sane madharma wecana sampun uning inti utawi daging naskah Dharma Wecana punika. • Madue utawi nganggen teks Metode punika yening sang sane madharma wecana madue teks. Punika mawinan sang sane madharma wecana durung madue pengalaman utawi napi sane kabaktayang patut manut ring teks/naskah. • Memoriter Naskah Dharma Wecana kasiagayang miwah kaapalang olih sang sane madharma wecana. • Ekstemporan Ring metode puniki, sang sane madharma wecana maktayang unteng-unteng napi sane pacang katlatarang. 


Tetikes Madharma Wacana 

Sajeroning maktayang Dharma Wecana , mangda napi sane kawedar prasida kauratiang saha mangda prasida nudut kayun sang sane miarsayang, sang orator patut taler nguratiang tetikesan mapidarta minakadi ring sor puniki: 
• Wicara inggih punika ngeninin indik topik utawi tema pidarta, sane prasida nudut kayun para pamiarsa.
 • Wiraga inggih punika semita, laras, agem, utawi bahasa tubuh sang sane maktayang pidarta. 
• Wirama inggih punika tata suara sane mapaiketan ring suara/vokal miwah intonasi sane anut ring punggelan lengkara mangda kapireng lengut. 
• Wirasa inggih punika rasa penghayatan ritatkala maktayang pidarta mangda daging pidarta punika prasida nuek pikayunan sang sane mirengang. 


Tata cara nyurat Dharma Wecana

 Sadurung madharma wacana, ketahipun sang sané jagi madharma wacana patut sampun maduwé naskah. Kemaon wénten taler sang sané jagi madharma wacana tan madué naskah. dwaning sapunika ngiring uratiang tata cara nyurat dharma wacanané puiki : 
• Wed bebaosan kapolih ring buku sané madaging tattwa, tata susila, upacara agama, pendidikan agama, lingkungan hidup , miwah sané lianan 
• Ngresepang daging bebaosan Madharma wacana sané becik inggih punika yening sané madharman wacana sampun resep ring daging bebaosan tur madasar antuk buku sumber sané patut 
• Kerangka Kerangka puniki mabuat pisan awinan yening sampun uning ring karangkanyané, pastika pacang dangan nglimbakang idé sané kasurat ring naskah dharma wacana punika. 
• Nyurat dharma wacana sané saderana miwah jelas Saderana punika maartos naskahnyané tan madaging langkungan ring unteng dharma wacana , Jelas artos miwah tetueknyané, jelas basa, wed, miwah daging dharma wacana punika. 
• Nganggén Basa sané patut tur becik mangda sané mirengang dharma wacana punika aluh ngeresepan daging dharma wacanané. 
• Wilangan Naskah sané patut . Naskah dharma wacana puniki dados tan akeh, manut ring acarannyané. Durasi waktunnyané sawatara 15 utawi 20 menit, pinih akeh 30 menit.


Pamitegep Dharma Wecana 
Mangda pascat ngaryanang Dharma Wacana, wénten makudang-kudang paletan sané patut kauningin, makadi: 
  • Murda wacana manut topik miwah téma 
  • Purwakaning atur kariinin antuk panganjali Om Swastyastu 
  • Huluning bantang atur, sané madaging rasa angayubagia miwah rasa suksma ring Ida Hyang Parama Wisésa 
  • Raris aturang ring pamiarsa unteng wacana druéné 
  • Pangringkes atur utawi kesimpulan wacana 
  • Paungu atur utawi saran-saran sané kabaos jaga winungué iwang atur. 
  • Parama Shanti.
Widangan Dharma Wecana inggih punika: 
  • Pamahbah madaging: A. Pangastungkara B. Matur suksma ring pangenter acara C. Ngastiti bhakti majeng ring Ida Sang Hyang Widhi 
  • Daging D. Mahbahang daging Dharma Wecana sane manut ring bantang bebaosan ngenenin indik adat, budaya miwah agama 
  • Pamuput E. Madaging indik reringkesan daging bebaosan F. Nyutetang napi sane kaaptiang miwah parama santi