ᬑᬁ ᬲ᭄ᬯᬲ᭄ᬢ᭄ᬬᬲ᭄ᬢᬸ

WANGUN KRUNA BASA BALI

KRUNA NGANUTIN WANGUN

A.    Kruna Lingga (Kata Dasar)

Kruna-kruna basa Baliné sané durung polih wewehan napi-napi. Kruna lingga puniki kapalih dados limang soroh:

1)   Kruna lingga akacep

            Umpami: tas, jam, yéh, nyuh, bah, tuh, bok, juk, jit, msl

2)      Kruna lingga kalih wanda

            Umpami: jani, jalan, teka, jagur, tulis, dingeh msl.

3)      Kruna lingga tigang kecap

            Umpami: sesapi, sepeda, sepatu, kekua, sumaga, msl.

4)      Kruna lingga petang wanda

            Upami: liligundi, kalajengking, beleganjur, msl.

5)   Kruna lingga limang kecap

            Upami: tambulilingan, katiwawalan, kalisasuan, msl.

 

B.     Kruna Tiron (Kata Jadian)

Kruna basa Baliné sané sampun polih wewehan, inggian marupa pangater, pangiring, seselan, miwah angkep-angkepannyane.

Kruna Tiron kakepah dados:

1)      Kruna tiron mapangater

      Upami: majalan, kakawin, prasida, swabhawa, pakayun, sakadi,susila,kumanyama, parisolah, parajana, durjana, msl.

2)      Kruna tiron mapangiring

                  Upami: ajaka, adiné, biuné, jemakang, ajakin, dajanan, bajunin, rauhin, tiuké, méménné, dadongnyané, msl

3)      Kruna tiron maseselan

Upami: telapak, sumaur, sinurat, gerigi, umatur, msl.

4)       Kruna tiron jangkep

Upami: kabudayaan, pakayunan, sinarengan, kanampekin, pasemetonan, msl.

 

C.    Kruna Polah

Kruna-kruna sané kapolahang utawi kruna tetiron sané polih pangater anusuara (nasal : N-  : ny-,  m-,  n-,  ng-).

Kruna Polah kakepah dados 4 soroh, minakadi :

1)      Kruna Polah Talawia (sané nganggen ny-)

     Rumus:  c, j, s à  ny-. Tegasnyane, saluir kruna lingga sané mapangawit antuk c, j, s, pacang kapolahang dados ny-.

2)      Kruna Polah Ostia (sané nganggén m-)

     Rumus:  p, b   à  m-. Tegesnyané, kruna-kruna sané mapangawit antuk konsonan p, b, pacang kapolahang dados m-.

3)      Kruna Polah Dantia (sané nganggén n-)

     Rumus:  d, t,  à   n-. Tegesnyané, yéning wénten kruna mapangawit konsonan d utawi t pacang kapolahang dados  n-

4)     Kruna Polah Kantia (sané polih ng-)

                  Rumus: 

                  Konsonan (g, k)  à  ng-

                  Suara (a, i, u, é, o, e) à  ng-

                  Ardasuara (y, l, w, r)   à  ng-

                  Tegesnyane, kruna-kruna sané mapangawit antuk (g, k); suara (a, i, u, é, o, e); miwah ardasuara (y, l, w, r) pacang kapolahang dados ng-

 

D. Kruna Dwilingga (kata ulang)

Sajeroning bahasa Indonesia, kruna dwilingga puniki mawasta kata ulang. Duaning asapunika, sané kabaos kruna duilingga inggih punika kruna-kruna sané linggannyané kapingkalihang.

Kruna duilingga puniki kapalih dados limang soroh inggih punika:

1)      Kruna Dwisama Lingga

     kruna basa Baline sané linggané kapingkalihang, sajeroning bahasa Indonesia mawasta kata ulang murni.

2)      Kruna Dwimaya Lingga

     Wangun kruna duimaya lingga pateh ring kruna duisama lingga, nanging yéning ipun kabaos apisan nénten maderbé arti. Kruna duimaya lingga setata mawangun rangkep.

3)      Kruna Dwisamatra Lingga (kata ulang berubah bunyi)

     Kruna Duisamatra Lingga wantah kruna-kruna sané kapingkalihang tur polih pauahan suara.

4)      Kruna Dwipurwa

     Kruna duipurwa inggih punika kruna-kruna sané kecapé ring arep kapingkalihang saha masuara e pepet.

5)      Kruna duiwesana.      

     Inggih punika kruna-kruna sané kecapé ring ungkur kapingklalihang saha maweweh pangater pa-

 

E.     Kruna Satma

Kruna Satma inggih punika angkepan kalih kruna utawi lintang sané suksman ipun asiki. Kruna Satma mawit saking kruna (sa + Atma) sané madrué pangertian pinaka “kata senyawa utawi kata majemuk”.

Kruna Satma punika kapalih dados tigang soroh inggih punika :

1)      Kruna Satma Papadan (Kata Majemuk Setara)

      Inggih punika ; kruna-kruna sane ngawangun kruna satma punika madrué kadudukan setara, nénten saling nyinahang.

Kruna Satma papadan kapalih malih dados kalih soroh inggih punika :

a)      Kruna Satma Papadan Matungkalik

      Conto : Mémé Bapa, Peteng lemah, Daa teruna, msl

b)      Kruna Satma Papadan Ngerasang Arti

      Conto : Berag tegreg, Putih sentak, Selem denges, msl

2)      Kruna Satma Tan Papadan (kata majemuk tidak setara)

      Inggih punika : silih sinunggil kruna punika marupa katerangan.

      Conto: Galang kangin, Tiing buluh, Biu kayu, Jaja abug, msl.

3)      Kruna Satma sané nganggén Kruna Tawah

      Inggih punika  : kruna sané wantah maarti yéning sampun kagabungang.

      Conto : Selem ngotngot, Badeng ngiet, msl.

 

2.KRUNA NGANUTIN SOROH

            Kruna nganutin soroh kapalih dados 10 (dasa) soroh, minekadi:

 

  1. Kruna Pateket
  2. Kruna Aran
  3. Kruna Kria
  4. Kruna kaanan
  5. Kruna Wilangan
  6. Kruna Pangentos
  7. Kruna Pangarep
  8. Kruna Panyambung
  9. Kruna Pidarta
  10. Kruna Pituduh

 


a.      Kruna Pateket

      Inggih punika kruna-kruna Basa Bali sane nyinahang manusa,sato utawi  maraga utama, suci tur niskala, ring Bahasa Indonesia Kruna puniki kawastanin “Kata Sandang”, umpamipun:

Kruna I : I gedé, I Putu, I Kompiang, I Madé I Wayan miwah sane lianan.

Kruna Ni : Ni Wayan, Ni Komang, Ni Putu, Ni Kadék, Ni Ketut miwah sane lianan.

Kruna Sang: Sang Bhima, Sang Anoman, Sang Arjuna, miwah sane siosan.

Kruna Dang: Dang Guru, Dang Acarya, Dang Pandita, miwah sane lianan.

Kruna Hyang: Hyang Kawi Swara, Hyang Parama Wisésa, miwah sane siosan.

Kruna Dang Hyang: Dang Hyang Nirartha, Dang Hyang Gnijaya miwah sane siosan.

Kruna Sang Hyang: Sang Hyang Tunggal, Sang Hyang Wenang miwah sane siosan

      Kruna-kruna punika sami nyinahang ring sejeroning peneges wasta, sekadi Kruna I negesang wasta maraga lanang, Ni negesang wasta maraga istri, Kruna Sang negesang peséngan maraga utama tur katah keanggé ring sajeroning peséngan tokoh-tokoh parwa. Kruna Dang keanggé taler negesang paséngan maraga suci.Kruna Hyang nyinahang teges maraga niskala. Kruna Dang Hyang keanggé negesang maraga suci tur niskala, katahnyané keanggé ring sajeroning parab tokoh-tokoh ring Agama Hinduné. Kruna Sang Hyang keanggé negesang maraga niskala.

 

b.      Kruna Aran

Inggih punika kruna-kruna Basa Bali sané nyinahang barang,sato  miwah serana, , ring Bahasa Indonesia kabaos “Kata Benda”,minekadi:

-Kruna Aran wit: inggih punika kruna sane during polih paweweh nyinahang nyinahang barang, sato miwah sane siosan, umpamipun: méja,tungked,yéh,baju,tebu godel, sela msl.

-Siosan punika Kruna Aranwénten sane kadwi lingayang lan  tiron: inggih punika kruna aran sane sampun polih panganggén kruna samalihnya sampun kawewehin, minekadi: sesari,sesantun, gambaran, gegambaran, pakarangan, panyemuhan, telapak,gerigi, sangihan miwah sane siosan.

c. Kruna Kria

            Inggih punika kruna-kruna Basa bali sane nyinahang pakaryan utawi palaksanaan. Manut wangunnyané kruna kria kaplih dados kalih

-          Kruna Kria Wit: Inggih punika kruna kria sane during polih panganggén aksara sakéwanten sampun madué arti utawi tatuek, umpami:

-          Teka,singgah,jemak,masaré miwah sane lianan.

-          Kruna Kria Tiron Inggih punika Kruna Kria sane sampun polih panganggén kruna sane manut ring lengkaranné, umpamipun:

-Kruna kria sane wangunnyané kadwipurwayang, umpamipun: cebceb,

TEGES LAN CONTO JANGKEP SESAWANGAN

Sesawangan

      Sesawangan, lingganipun "sawang", artinipun : mirib, polih pangiring "an", dados sesawangan, raris kadwipurwayang dados "sesawangan", tegesipun : punapa-punapi ugi sane katon (kacingak), raris kalawatang (karasayang) ring kayun, mirib sakadi solah kalih kahanan janma (mapawongan), upami : kedapan bunga nagasarine maelogan tempuh angin, kasawangan sakadi tangan anak istri ayu ngulapin.

Sawangan = iribang buka..........; masawang kuning = mirib sada kuning agigis. Sesawangan puniki ketahipun ngangge kruna : buka, kadi, tan pendah kadi, waluya kadi, luir, alah, amunan. Sesawangan puniki ring Bahasa Indonesia pateh sekadi perumpamaan. Ring Geguritan Megantaka wénten mungguh :

 

Pupuh Pangkur

  1. Pamarginé malonlonan,
    nolih kori rakane jua kaesti,
    rasanya teka manutug,
    nyaup nyangkol ngarasaras,
    angin alon mamuat bon bungane arum,
    enjunge nyukur katinggalan,
    masawang bale kaaksi.
  2. Maabah-abah sarwa endah,
    malalangse ombake nene titir,
    lumute kasampeh liu,
    masawang tikeh makebat,
    tur makasur bulung-bulunge ne anyud,
    kaange ne pacurenggah,
    masawang togog di samping.

"Tegesipun : rasanya = manutug; enjunge, masawang : bale; ombake titir, masawang : abah-abah muah langse; bulung-bulunge, masawang : kasur; kaangge pacurenggah, kasawangan : togog."

Ring sor puniki wantah conto-conto sesawangan, luire :

Buka bulane kalemahan

artosnyane : kembang lemlenm.

 

Jerijine luir bulun landak

artosnyane: jerijine ane rurus mangancan.

 

Paliatne kadi tatit

artosnyane: cingakan utawi sledetan anak luh sane galak.

 

Kukune kadi manik banyu

artosnyane: kukune sane putih tur nyalang.

 

Bangkiangne acekel gonda layu

artosnyane: anak luh sane bangkiangne langsing.

 

Buka nyuh gadinge kembar

artosnyane: ny0ny0 nyangkih putih gading.

 

Kadi tunjung tan pawarih

artosnyane: layu dudus.

 

Kemikane luir madu juruh

artosnyane: kemikane bagus nyujur.

 

Luir nyuh gading kembar

artosnyane: susune sane nyangkil putih gading.

 

Alisne madon intaran

artosnyane: alisne sane sakadi don intaran.

 

Madiane kadi sulur gadung tempuh angin

artosnyane: lemuh magelohan.

 
RING SOR NALER LUIR IMBANYANE DURUS WIRASAYANG TEGEP ARTOS UTAWI SUKSMANE

Baonge mabaong cangak

Betekan batisne meling padi

Bok gading alah bok jagung

Bok jaang alah duk

Bungutne alah bungut bubu

Cokore mudak sinungsang

Galakne buka cicing borosane

Gigine cenik-cenik buka gigin semale

Gigine nyeri danta

Isitne ngembang rijasa

Isitne, isit cicing

Jrijine kadi pusuh bakung.

Jrijine mulus ngancan

Kenehne dekdek lidek kadi gedahe pantigang

Kukune mapah biu

Latine barak ngatirah

Leliate kadi kidang

Mata ngonjol buka matan kidange

Muane burik kadi tain sampine ujanan.

Muane kadi umah nyawan.

Pamulune gading nyalang, kadi emase masangling

Praraine mulan purnama

Rambute inggel ngredep kadi bulun jangkrik

Rarik tajep kadi gilap

Rarike medon intaran

Romane nyalang selem kadi mangsi

Semine nyaling kidang

Susune nyangkih kadi nyuh gadinge kembar

Tayungane kadi busunge amputang

 

SEJARAH MUNCULNYA AKSARA JAWA DAN BALI

 

SANG AJI SAKA

Kabaosang dawegé dumun wénten jagat sane kawastanin jagat Majeti. Yan tuturang indik kawéntenan ring Majeti, wiakti jagaté kalintag becik. Tanahnyané subur, kadongané dadar, cocok pisan yan anggén pertanian. Sakéwanten kala punika para krama ring Majeti, tan pisan uning ring kaweruhan pertanian, kantun tambet-tambet, napi malih kaweruhan aksara, agama, sastra kalih piranti-piranti lianan during uningin ipun. Majalaran antuk kawéntenané sapunika minab sampun sangkaning kaagungan Hyang Parama Kawi raris Ida nyupat jagat Majeti, antuk ngariptayang manusa mautama sane mapeséngan Sang Aji Saka.

Gelisang satua, Sang Aji Saka sampun duur tur maduwé pusaka keris kadulurin parekan kakalih, sane mawasta I Sambada sareng I Dora. Sanunggil rahina geginanan Ipun wantah ngurukang panjakésanj wénten ring Majeti indik kaweruhan makadi agama,aksara,sastra miwah pertanian. Kasuén-suén uning panjaké indik kaweruhan iwau sane kaurukang Sang Aji Saka. Nyambran raine ikrama pacang muponin kauripan mabekel antuk kaweruhan sane dahat mautama punika. Mawetu raris degdeg jagaté mupu sarwi tinadur murah sarwi timuku. Sampun landuh jagaté ring Majeti, metu raris kayun Sang Aji Saka pacing ngelimbakang ngicénin kaweruhan kajagat lianan, wantah jagat belat Negara mawasta jagat medag kemulan. Sadurung Sang Aji Saka mamarga raris ngandika ring parekanné, sapuniki “ Bapa ajak dadua titian lakar ngalimbakang ngicén pangajah, jani bang titian tugas, Bapa Dora ngebag keris pusakané dini, Bapa Sambada ngiring titian ka jagat Medang Kemulan, yan ada anak nagih kerisé ané lianan tekén titian eda pesan baanga.” Makakalih parekané ngiring sapangandikan Sang Aji Saka.

Kaceritayang sane mangkin Sang Aji Saka sampun rauh ring jagat Medang kamulan, sada gegéson Ida ngojog pondok sane madaging sunar, saget katemu sareng anak lingsir lanang-istri meraga pandita. Irika ida masandekan temuli ngantenang kawéntenan kalih pandita sane sedeng keni pakéwuh. Ring dija makakalih Sang Pandita nenten nué putra tur maning sané mangkin galah Ida ngaturang caru, tetadahan retune ring Medang Kamulan  marupa ajeng-ajengan maulam jatma adiri, adeng siu, jejanganan, miwah inum-inuman marupa sajeng mangda katur raina benjang. Duaning nelesek pesan galahé, raris cutetang bebaosané. Sang Aji Saka misadia pacang dados ulam ajengan bogan Sang Nata ratu ring Medang Kamulan.

Dumun Sang Nata Ratu sane nyeneng ring medang kamulan nenten sios wantah raksasa, sane paripolahnyané kalangkung kaon, sane mapesengan Déwata Nawa Cengkar. Kakaonannyané nenten sios nadah jatma pinaka ulamnyané ritatkala ipanjak ngaturang caru. Sapunika panjaké silih genti  mangda nagingin  pangarsan Sang Prabu, yan tan sida antuka I panjak ngaturang caru, pacang keni danda, sakulawarga kapademang. Sané polih giliran rahinané punika ngaturang carutan sioa wantah Ida Sang pandita Bekung ring ajeng. Ajengan, jangan-janganan, inum-inuman sampun Ida madué, nagging ulam jatma nénten prasida antuk ida duaning Ida bekung tan madué oka. Sampun sangkaning titah Sang Hyang suung momo angkara nenten pacing matuuh panjang, nadak sara raris anak mautama pacing nulungin Ida. Paigunan Sang Pandita sareng Aji Saka duk wenginé sampun puput wantah Sang Aji Saka pinaka ulam jatma, raris sampun rahina pasemangan pisah Ida mamarga sakulawarga ka puri medang kembulan kairing olih kaula-kaulané maduluran makta tetadahan tan lempas taler masarengan Sang Aji Saka. Tan kocap ring margi, saget sampun rauh ring puri. Wiakti angob Dewate Cengkar nyingak aturanné tios ring sane sampun-sampun. Tumuli ngandika Dewata cengkar, “ Sakondjn kola nadah caruné, men apa lakar tunas bapa”, sapuniki baosné, masaur Sang Aji Saka,”Ratu Sang Prabu sadurung titiang padem, wenten sane lungsur titiang, wantah nunas tanah alumbang destar titiangé  puniki pacang wehin bapan titiangé (sang Pandita). Mewali Dewata Cengkar,”Beh alumbang udeh cai nunas tanah anggon apa? Sapalan nunas aéktar apang ada anggon mertiwi, lamun kéto, lautang kelésang udengé turmaning sikut tanahé, kola suba enggalan Makita nadah,”sapunika baos Dewata Cengkar. Digelis Sang Aji Saka  ngelus destar raris kasikut tanahé. Sampun saking pengentas Hyang Widi, lipetan destaré nenten telas-telas anggén nyikut tanah, raris Dewate Cengkar kirig-kirig nyampingin muncuk destaré sayan ngedoh-ngedohang, sampun rauh reké ring tepi siring, taler kantun nglumbang-nglumbangang raris katambakin oleh Dewate Cengkar nanging nenten mrasidayang, pamuput kagulung tur kacemplungang Dewate Cengkar ketengah segarané ngantos tan maurip malih. Sasédan Dewate Cengkar, panjak Medang Kembulan sami rumase ledang, sahasa mari ngangkat Sang Aji Saka mangda dados Prabu ngetosin Dewata Cengkar. Pinunas I panjak kadagingin raris Sang Aji Saka dados Prabu Medang Kambulan.

Kacritayang sesampun Aji Saka dados Prabu ring Medang Kambulan, éling Ida ring keris pusakané, saha digelis ngandikain parekané I Sambada mangda ngambil ka Majati.

I Sambada tan purun tulak ring titah Sang Aji Saka, digelis ipun lunga ka Majati. Sarauhé irika tan mari ngojog genah I Dora Jaga ngrauhin titah Sang Aji Saka. Nanging I Dora tan nguéhin kerisé I Sambade, duaning wenten piteket Sang Aji Saka duke dumun, “Dora yan ada anak nagih pusakané, elénan tekén titian, da pesan banga. “Raris parekané makakalih sami-sami pageh nyuun pangandika mawetu rebat marebutin keris, nyantos makakalih parekané padem. Indik sepadem parekan makakalih kapireng  olih Sang Aji Saka, pramangkin Ida Parisesel ring raga, rumase ring raga iwang ngicén tugas ring parekané makaklih wastu ngemasin padem. Duaning kangen ring parekan raris Sang Aji Saka makaryaa pangeling-éling  sane masuara:




Carita punika pinaka bantang wénten Aksara Bali- jawi lan katah keanggé olih krama Bali nyantos mangkin ritatkala nyurat Awig-awig, rontal miwah sasuratan sane tiosan sané nganggé aksara punika.