ᬑᬁ ᬲ᭄ᬯᬲ᭄ᬢ᭄ᬬᬲ᭄ᬢᬸ

PEMBELAJARAN INTERATIF GANCARAN BALI PURWA LAN ANYAR

Gancaran Bali Purwa lan Anyar
🌺
🎭

PROSA BALI ANYAR/GANCARAN " SATUA BAWAK"

 PROSA BALI ANYAR

Prosa taler kabaos gancaran ring basa Bali inggih punika kakawian utawi karya sastra sané nénten kaiket antuk uger-uger sakadi puisi. Prosa utawi gancaran kakepah dados kalin soroh inggih punika Prosa Bali Purwa miwah Prosa Bali Anyar.

Prosa Bali Anyar inggih punika prosa sané dagingnyané sampun indik kahanan sané modérn.

Ceciren kasusastraan Bali Anyar inggih punika:

1. Nénten kaiket uger-uger sakadi karya Sastra Bali Purwa

2. Bantang/unteng karya sastra inggih punika indik pikobet-pikobet sosial jadmané mangkin.

3. Kasusastraan sampun nganggén basa Bali sané lumrah.

 4. Sampun madaging aran Sang Pangawi.

Karya sastra Bali Modern manut penelitian riin sampun medal duk warsa 1910 miwah 1920 sane daweg punika wenten kakawian saking I Made Pasek miwah Mas Niti Sastro maka kakalih punika pinaka perintis embasnyané karya sastra Bali Modern. Duk punika karya-karya sastra Basa Bali modern sakadi puisi-puisi cerpe-cerpen punika kamedalang ring surat-surat kabar, miwah media cetak tiosan. Duk warsa 1931 medal Novel Roman mabasa Bali sané mamurda “Nemoe Karma” sané karipta olih I Wayan Gobiah sané katerbitang olih Balai Pustaka. Punika pinaka paminget karya sastra Bali modern karipta kantos mangkin.

 CERPEN (Cerita Pendek)

Cerpen utawi kabaos cerita pendek ring Bahasa Indonesia inggih punika karya sastra gancaran (prosa), sane pemargin caritannyane cutet utawi bawak sane nyaritayang indik kawentenan kahuripan imanusa ring jagate puniki antuk pamargin caritanyané jangkep insiden-insidennyané kakawitin antuk pangawit kantos pamuput. Ring sajeroning cerpen santukan rumasuk soroh prosa modern, unteng-unteng miwah bantang caritanyané nganinin indik pikobet-pikobet jadmané mangkin. Cerpen matiosan sareng Satua nganinin indik daging satua sané akeh madaging fiksi utawi kahanan sané nenten yukti kawentenannyané. Yening cerpen dagingnyané akéhan indik pikobet sané yukti wenten ring jagaté. Tiosan sané rumasuk soroh Prosa Bali Anyar inggih punika Novel, novel wantah kakawian karya sastra sakadi cerpen sakéwanten dagingnyané dawa, insideninsidennyané jangkep, kawangun antuk makudang-kudang konflik. Yening cerpen ketahnyané kawangun antuk siki konflik kawangun kirang-langkung antuk 2-6 kaca rikalaning kasurat ring word.

Cerpen ketahnyané kapupulang dados buku antuk makudang-kudang murda. Matiosan majeng novel sané a buku wantah asiki murda sané caritannyané kantos puput. Ring sajeroning karya sastra pastika madaging struktur utawi wangun. Karya sastra sané marupa karya sastra naratif utawi gancaran ketahnyané kawangun antuk kakalih unsur sané kabaos unsur intrinsik miwah ekstrinsik. Unsur-unsur punika sané ngwangun karya sastra manados bantang utawi untengnyané.

UNSUR INTRINSIK:

Unsur Intrinsik Inggih punika sinamian unsur sané wenten ring jeroning satua bawak utawi cerpén, sané jangkep ngwangun sastra cerpén makadi:

1.     Unteng: Unteng pikayunan utawi ide pokok sané katlatarang olih sang kawi/pangarang ring sajeroning karya sastra inggih pinika kawastanin Téma.

2.     Pragina: Pragina/ sasolahannyane (tokoh lan penokohan) inggih punika tata cara pengawi nyaritayang tokoh-tokohyané. Pragina yening ring sastra Indonesia kabaosang "Tokoh" inggih punika sang sane nyolahang satua (yang berperan dalam cerita) Manusa utawi I beburon sané pinaka pragina (tokoh) sané kacaritayang ring sajeroning karya sastra olih sang kawi.

Manut solahnyané:

·       Tokoh protagonis, inggih punika tokoh sané becik.

·       Tokoh antagonis, inggih punika tokoh sané maparilaksana kaon.

·       Tokoh tritagonis, inggih punika tokoh sané makanti sareng tokoh utama asapunika taler antuk tokoh sané siosan.

·       Tokoh pembantu, inggih punika tokoh sané ngawantu pamargin carita.

Manut undagannyane:

·       Pragina pamucuk (tokoh utama)

·       Pragina sane nyarengin (tokoh kedua dan pelengkap)

3.     Penokohan/Sasolahan: solah utawi bikas pragina punika; jele, melah, patut utawi iwang. (prilaku tokoh; baik/buruk, benar atau salah)

4.     Insiden: Insiden inggih punika wicara-wicara sané mabuat (sané marupa konflik) ring pamargin karya sastra sané kacaritayang olih sang kawi ring jeroning karya satrannyane.

5.     Latar/setting: Latar (setting) inggih punika genah utawi galah pamargin acdan carita sané kelaksanayang miwah kacaritayang ring sajeroning karya sastra punika.

6.     Alur: Alur (plot) inggih punika dudonan peristiwa utawi kejadian sané ngwangun cerita. Palo pali pamargin carita saking pangawit carita nyantos wenten wicara wicara utawi konflik, sané kajangkepin antuk paguntat carita inggih punika kawastanin alur carita/plot. Pamargin alur kakepah dados tetiga, luirnyane: · Alur maju, wantah pamargin carita sané kakawitan saking pangawit pamungkah (paletan perkenalan), medalnyané wicara (pemunculan konfliks), nincapnyané wicara (peningkatan konflik), wicara (konfliks). miwah kauntatang antuk paletan panguntat wicara (tahapan penyelesaian). Conto alur maju: silih sinunggil carita sané tokohnyané kacaritayang saking pangawit embasnyané nyantos sampun duur. · Alur mundur, utawi flashback, inggih punika pamargin carita utawi palet paletan carita antuk ngutamayang paletan pamargin pamuput konflik, katinutin sareng paletan-paletan sané tiosan sané nyaritayang indik pamargi pamargi sané sampun mamargi sané ngamarginin riinan saking paletan pamargi pamauput konflik. Conto: Silih sinunggil tokoh sané kacaritayang ri kala masa yowanannyané, raris ring tengahing carita kacaritayang mawali masa-masa sakantun alitnyané. · Alur gabungan, inggih punika tata cara aédan ngenaliang carita sané kakawitin saking wicara (klimak), salanturnyané kalanturang antuk paletan pamungkah (tahapan perkenalan), tur kauntatin antuk carita-carita bolak-balik (paletannyané nyampur). Paletan alur carita sakadi: · Paletan pamungkah (tahapan perkenalan) · Paletan medalnyané wicara (peningkatan konflik) · Paletan nincapnyané wicara (tahapan peningkatan konflik) · Paletan klimaks (tahapan puncak klimaks) · Paletan panyineb (tahapan penyelesaian)

7.     Tetuek/Amanat: Amanat inggih punika pabesen sané pacang karauhang pengarang sajeroning ceritannyané.

 

UNSUR EKTRINSIK SATUA

Dados silih sinunggil saking karya sastra sane masifat fiktif, satua punika kawangun antuk unsur ektrinsik, inggih punika unsur-unsur sane mawit saking jabaning aspek sastra (Antara, 2010:20). Lumrahnyane, unsur-unsur ektrinsik (unsure luar) tersebut marupa (1)pangripta, (2) nilai-nilai sane wenten ring satua, lan (3) biografi pengarang.

 

SOROH SATUA

Satua-satua ring Bali dados kaparak dados pitung soroh inggih punika

1. Satua sami soroh buron/binatang (fabel)

Upama: Sang Lutung-Sang Kekua, I Empa - I Angsa, I Cicing – I Kambing, I Bojog - I Kekua.

2. Satua Buron miwah manusa

Umpama: Crukcuk Kuning, Siap Selem, Tantri Kamandaka, I Botol tekén I Samong, Ni Diyah

Tantri, Cangak Mati Lobané, Pan Cubling, Anggling Darma.

3. Satua manusa miwah manusa

Umpama: Pan Balang Tamak, I Belog, I Dempu Awang, Pan Ketumpit, Pan Bungkling, Ni Wayan Taluh, Pan Angklung Gadang, Durma..

4. Satua Dewa miwah manusa

Umpama : I Lengar, I Bintang Lara, Bagus Diarsa, Raré Singar, I Sigir Jalma tuah Asibak, Raja Pala.

5. Satua Dewa miwah Raksasa

Umpama : I Tuung Kuning.

6. Satua Dewa miwah Buron

Umpama: Ni Diyah Tantri, Tantri Kamandala.

7. Satua manusa, Déwa, miwah Buron

Umpama : Cupak Grantang, Bawang Kesuna

Kambing Takutin Macan

 



Kacerita ada kambing madan Ni Mésaba ngajak Ni Wingsali. Ia luas ka alasé, ngalih amah-amahan ané nguda-nguda.


Panakné Ni Wingsali masih bareng ka alasé. Tan kacerita di jalan, teked ajak dadua di alasé. ”bih, demené Ni Mésaba ajak Ni Wingsali, nepukin amah-amahan ané nguda-nguda.

Sedeng itehe ngamah, Ni Wingsali makasiab nepukin buron tawah. Melaib Ni Wingsali di durin méméné, sambilanga matakon. ”Mémé….mémé….ade buron tawah, to to ya mémé…..! ”ikuhné lantang, gubané aéng”, nyeh tiyang mémé..!

 Mesaut lantas Ni Mésaba,

”ento madan I Macan”, nah kéné jani cening, entegang sebengé apang care anak sakti, anggon nayanin I Macan, ané malaksana corah”.

 I Macan masih ngon nepukin Ni Mésaba ngajak pianakné Ni Wingsali. I Macan ngomong,

”Ih, buron apa saja iba bani mai ka alasé? kai ané kuasa di alasé ené”!.

Mesaut Ni Mésaba, ”Ih iba macan. Iba mirib tusing nawang, uli awak kainé bisa pesu api. Di tanduk kainé Ida Sang Hyang Siwa ané malinggih. Kai kaliwat sakti, tusing buungan iba amah kai. Sambilanga Ni Mésaba ngéngkotang tandukné tur mekecos.

I Macan lantas malaib. tepukina tekén i Bojog. i Bojog matakon”, Beli, apa krana beli malaib?”.

I Macan masaut, ”beli jejeh nepukin buron tawah. Awakné poléng tandukné lanying”.

Raris, seanturnyane .. ”Ento sing je lénan tekén I Kambing. Tiang mamusuh tekén ia. Jalan jani malipetan bareng-bareng alih!”.

Masaut I Macan,

”béh, yén beli kema tusing buungan beli mati. Cai gancang menék kayu, élah makecos”.

I Bojog buin ngomong, ”yén beli sangsaya, jalan tegul bangkiangé. Kantétang ikuhé”.

Munyin i Bojogé lantas guguna tekén I Macan. Ditu pada ngilitang ikuh, pada negul bangkiang.
Kacrita jani suba neked di arepan Ni Mésaba. Ni Mésaba masebeng égar tur mamunyi

”Uh, cai Bojog teka. Dugas cainé kalah matoh-tohan,

cai majanji nyerahang macan patpat. Ané jani cai mara ngaba aukud.

Nah kanggoang embok masih. sedeng melaha embok ngidamang bé macan.
Mara kéto munyiné Ni Mésaba, I Macan kaliwat jejeh.

”Béh, i déwék bayahange utang tékén i Bojog, ” kéto kenehné.

Ditu lantas ia jeg malaib patipurug. i Bojog bragedega. Ulian keliwat jejehné I Macan, lantas maka dadua ulung di jurangé tepén batu. Pamuputné mati I Macan tekén I Bojog.

Nah kéto tuah, amun apa ja wanéné wiadin kerengné, yéning belog sinah lakar nepukin sengkala buka I Macan.

Garuda Membebaskan Keluarganya dari Perbudakan

 


Hiduplah seorang Rsi bernama Kasyapa. Ia memiliki dua istri yaitu Kadru dan

Winata. Meski keduanya bersaudara, mereka saling cemburu. Rsi Kasyapa merasa

senang atas pelayanan kedua istrinya, lalu berniat akan memberi "hadiah"

kepada keduanya. "Mintalah sesuatu dariku" kata Rsi Kasyapa. Kadru menjawab

"Anugrahilah aku ribuan anak laki-laki yang berani dan bersinar". Kemudian Rsi

Kasyapa memberinya anugerah. Mendengar hal ini, Winata menjadi cemburu dan

berkata, "Anugerahilah aku anak laki-laki yang lebih berani dan lebih cemerlang

daripada anak-anak saudara perempuanku." Kasyapa pun memberinya anugerah.

Beberapa waktu kemudian Kadru melahirkan seribu ular. Winata melahirkan 2

telur besar. Winata menunggu telur itu menetas. Namun, setelah lima ratus tahun,

kedua telur itu belum juga menetas, Winata menjadi tidak sabar. Ia memecahkan

salah satu telur, sehingga lahirlah burung yang belum sempurna. Burung tersebut

menjadi marah dan mengutuk Winata karena ketidaksabarannya. Ia mengatakan

bahwa Winata akan menjadi budak dan setelah lima ratus tahun lamanya,

saudara laki-lakinya akan keluar dari telur kedua dan akan membebaskannya dari

perbudakan.

Suatu hari Winata dan Kadru sedang bertengkar. Winata berkata bahwa

kuda Dewa Uchaishrava sepenuhnya berwarna putih. Kadru mengatakan bahwa

tubuhnya berwarna putih tetapi ekornya berwarna hitam. Mereka memutuskan

untuk bertaruh pada masalah ini, siapa pun yang kalah akan menjadi budak. Kadru

tahu bahwa ekor kuda itu putih dan dia akan kalah bertaruh, sehingga dia meminta

putranya untuk pergi dan melilit pada ekor kuda tersebut sehingga tampak hitam.

Tetapi ular tidak mau menjadi bagian dari pertaruhan ini. Kadru sangat marah atas

ketidaktaatan anak-anaknya dan mengutuk mereka semua akan mati dalam

Yājña.

api

Suatu hari Kasyapa bersama putranya, pergi menemui Brahmā untuk meminta

bantuan agar ular-ular tersebut dapat dibebaskan dari kutukan Ibunya. Brahma

berkata, "Ular itu berbisa dan jahat sehingga mereka layak mati." Mendengar

perkataan dari Brahmā, Rsi Kasyapa tetap memohon anugrah, akhirnya Brahma

mengabulkan permohonannya dan mengatakan bahwa ular yang baik akan bertahan

hidup. Sementara itu, ular-ular yang ketakutan setelah mendengar kutukan ibunya

memutuskan untuk mengikuti perintah ibunya. Mereka pergi dan melilit di sekitar

ekor kuda dan membuatnya tampak hitam. Winata kalah taruhan dan menjadi

budak Kadru.

Setelah lima ratus tahun, seekor burung besar bernama Garuda muncul dari

telur kedua. Burung ini kuat dan bersinar terang. Dia bahkan lebih terang dari api

dan cahayanya menyilaukan semua orang. Namun seperti ibunya, ia juga harus

menjadi budak Kadru dan anak-anaknya.

Suatu hari, Kadru memerintahkan Garuda untuk mencarikan pulau untuknya

punggungnya dan

dan putra-putranya. Garuda terbang bersama mereka di

menemukan pulau yang indah di tengah lautan. Namun, Kadru dan ular tidak

menyukai pulau itu. Mereka meminta Garuda untuk membawa mereka ke pulau

lain. Garuda kemudian membawa mereka ke pulau lainnya. Tugas ini adalah salah

satu dari sekian banyak tugas yang harus dikerjakannya selama menjadi budak.

Garuda merasa muak menjadi pelayan ibu tiri dan saudara tirinya. Dia bertanya

kepada ibunya, "Mengapa kita hidup seperti budak?" Winata memberitahunya

tentang taruhan itu dan bagaimana dia menjadi budak Kadru. Setelah mendengar

cerita tersebut, Garuda bertanya kepada ular-ular itu, "Saya ingin membebaskan

diri saya dan ibu saya dari belenggu kalian. Apa yang harus saya lakukan agar

kalian membebaskan kami dari perbudakan ini??" Ular-ular itu menjawab, "Kami

ingin kamu membawakan Amrta untuk kami sehingga kami dapat hidup abadi.

Maka kamu dan ibumu akan bebas."

Garuda memutuskan mencari Amrta tersebut. Ia pergi ke surga dan bertarung

dengan para Dewa yang menjaga Amrta tersebut. Dewa Indra, Raja para Dewa

memimpin Para Dewa untuk bertarung melawan Garuda. Garuda yang perkasa,

melukai mereka dengan cakar dan paruhnya. Setelah membunuh sejumlah besar

prajurit, dia akhirnya mendekati tempat Amrta berada. Garuda melihat Amrta yang

dikelilingi oleh api yang sangat besar. Garuda membuka mulutnya yang besar dan

menelan banyak air sungai dan kemudian memadamkan apinya dengan mudah.

Dengan kecepatan tinggi ia mengambil Amrta tersebut.

Dewa Indra melihat Amrta itu telah dicuri, dia melepaskan senjata ampuh

Wajrayudha ke arah Garuda. Namun Garuda tetap kuat dan bertahan. Ia hanya

melepaskan satu bulu dan melanjutkan perjalanannya kembali tanpa rasa takut.

Meskipun memiliki Amrta, dia tidak meminumnya, ia tidak memikirkan dirinya.

Ia hanya memikirkan untuk memenuhi janjinya kepada saudara-saudaranya dan

membebaskan ibunya dari perbudakan. Garuda membawa Amrta dan memanggil

saudara-saudaranya. Ia meletakkan Amrta di atas rumput ilalang tepat di depan

saudara-saudaranya. Garuda telah menunaikan tugasnya dan menagih janji

saudaranya untuk membebaskan ibunya dari perbudakan. Para ular itu langsung

setuju dan mulai bergerak mendekati tirta Amrta. Garuda menghentikan mereka

dan meminta mereka untuk mandi terlebih dahulu sebelum meminumnya. Garuda

kembali menemui ibunya, sementara ular pergi ke sungai untuk menyucikan

diri. Dewa Indra datang dan mengambil kembali Amrta tersebut. Setelah selesai

menyucikan diri ular kembali untuk mengambil Amrta, namun Amrta telah hilang

dan tersisa tumpahan tirta Amrta pada rumput ilalang, sejak saat itu rumput

ilalang menjadi tanaman yang disucikan. Kemudian ular menjilat rumput tersebut

sehingga lidahnya terbelah menjadi dua bagian.