PEMBELAJARAN INTERATIF GANCARAN BALI PURWA LAN ANYAR
OM SWASTIASTU
Perkenankan nama asli saya I Made Juliadi supadi, lahir di Desa Tista Kecamatan Abang Kabupaten Karangasem. Sekarang ini saya bertempat tinggal di Denpsar sebari sambil berbagi pengalaman.
PROSA BALI ANYAR/GANCARAN " SATUA BAWAK"
PROSA BALI ANYAR
Prosa taler kabaos gancaran ring basa Bali inggih punika
kakawian utawi karya sastra sané nénten kaiket antuk uger-uger sakadi puisi.
Prosa utawi gancaran kakepah dados kalin soroh inggih punika Prosa Bali Purwa
miwah Prosa Bali Anyar.
Prosa Bali Anyar inggih punika prosa sané dagingnyané
sampun indik kahanan sané modérn.
Ceciren kasusastraan Bali Anyar inggih punika:
1. Nénten kaiket uger-uger sakadi karya Sastra Bali Purwa
2. Bantang/unteng karya sastra inggih punika indik
pikobet-pikobet sosial jadmané mangkin.
3. Kasusastraan sampun nganggén basa Bali sané lumrah.
4. Sampun madaging
aran Sang Pangawi.
Karya sastra Bali Modern manut penelitian riin sampun medal
duk warsa 1910 miwah 1920 sane daweg punika wenten kakawian saking I Made Pasek
miwah Mas Niti Sastro maka kakalih punika pinaka perintis embasnyané karya
sastra Bali Modern. Duk punika karya-karya sastra Basa Bali modern sakadi
puisi-puisi cerpe-cerpen punika kamedalang ring surat-surat kabar, miwah media
cetak tiosan. Duk warsa 1931 medal Novel Roman mabasa Bali sané mamurda “Nemoe
Karma” sané karipta olih I Wayan Gobiah sané katerbitang olih Balai Pustaka.
Punika pinaka paminget karya sastra Bali modern karipta kantos mangkin.
CERPEN (Cerita Pendek)
Cerpen utawi kabaos cerita pendek ring Bahasa Indonesia
inggih punika karya sastra gancaran (prosa), sane pemargin caritannyane cutet
utawi bawak sane nyaritayang indik kawentenan kahuripan imanusa ring jagate
puniki antuk pamargin caritanyané jangkep insiden-insidennyané kakawitin antuk
pangawit kantos pamuput. Ring sajeroning cerpen santukan rumasuk soroh prosa
modern, unteng-unteng miwah bantang caritanyané nganinin indik pikobet-pikobet
jadmané mangkin. Cerpen matiosan sareng Satua nganinin indik daging satua sané
akeh madaging fiksi utawi kahanan sané nenten yukti kawentenannyané. Yening
cerpen dagingnyané akéhan indik pikobet sané yukti wenten ring jagaté. Tiosan
sané rumasuk soroh Prosa Bali Anyar inggih punika Novel, novel wantah kakawian
karya sastra sakadi cerpen sakéwanten dagingnyané dawa, insideninsidennyané
jangkep, kawangun antuk makudang-kudang konflik. Yening cerpen ketahnyané
kawangun antuk siki konflik kawangun kirang-langkung antuk 2-6 kaca rikalaning
kasurat ring word.
Cerpen ketahnyané kapupulang dados buku antuk
makudang-kudang murda. Matiosan majeng novel sané a buku wantah asiki murda
sané caritannyané kantos puput. Ring sajeroning karya sastra pastika madaging
struktur utawi wangun. Karya sastra sané marupa karya sastra naratif utawi
gancaran ketahnyané kawangun antuk kakalih unsur sané kabaos unsur intrinsik
miwah ekstrinsik. Unsur-unsur punika sané ngwangun karya sastra manados bantang
utawi untengnyané.
UNSUR INTRINSIK:
Unsur Intrinsik Inggih punika sinamian unsur sané wenten
ring jeroning satua bawak utawi cerpén, sané jangkep ngwangun sastra cerpén
makadi:
1.
Unteng: Unteng pikayunan utawi ide
pokok sané katlatarang olih sang kawi/pangarang ring sajeroning karya sastra
inggih pinika kawastanin Téma.
2.
Pragina: Pragina/ sasolahannyane
(tokoh lan penokohan) inggih punika tata cara pengawi nyaritayang
tokoh-tokohyané. Pragina yening ring sastra Indonesia kabaosang
"Tokoh" inggih punika sang sane nyolahang satua (yang berperan dalam
cerita) Manusa utawi I beburon sané pinaka pragina (tokoh) sané kacaritayang
ring sajeroning karya sastra olih sang kawi.
Manut solahnyané:
·
Tokoh protagonis, inggih punika
tokoh sané becik.
·
Tokoh antagonis, inggih punika
tokoh sané maparilaksana kaon.
·
Tokoh tritagonis, inggih punika
tokoh sané makanti sareng tokoh utama asapunika taler antuk tokoh sané siosan.
·
Tokoh pembantu, inggih punika
tokoh sané ngawantu pamargin carita.
Manut undagannyane:
·
Pragina pamucuk (tokoh utama)
·
Pragina sane nyarengin (tokoh
kedua dan pelengkap)
3.
Penokohan/Sasolahan: solah utawi
bikas pragina punika; jele, melah, patut utawi iwang. (prilaku tokoh;
baik/buruk, benar atau salah)
4.
Insiden: Insiden inggih punika
wicara-wicara sané mabuat (sané marupa konflik) ring pamargin karya sastra sané
kacaritayang olih sang kawi ring jeroning karya satrannyane.
5.
Latar/setting: Latar (setting)
inggih punika genah utawi galah pamargin acdan carita sané kelaksanayang miwah
kacaritayang ring sajeroning karya sastra punika.
6.
Alur: Alur (plot) inggih punika
dudonan peristiwa utawi kejadian sané ngwangun cerita. Palo pali pamargin
carita saking pangawit carita nyantos wenten wicara wicara utawi konflik, sané
kajangkepin antuk paguntat carita inggih punika kawastanin alur carita/plot.
Pamargin alur kakepah dados tetiga, luirnyane: · Alur maju, wantah pamargin carita sané kakawitan saking pangawit
pamungkah (paletan perkenalan), medalnyané wicara (pemunculan konfliks),
nincapnyané wicara (peningkatan konflik), wicara (konfliks). miwah kauntatang
antuk paletan panguntat wicara (tahapan penyelesaian). Conto alur maju: silih
sinunggil carita sané tokohnyané kacaritayang saking pangawit embasnyané
nyantos sampun duur. · Alur mundur, utawi flashback, inggih
punika pamargin carita utawi palet paletan carita antuk ngutamayang paletan
pamargin pamuput konflik, katinutin sareng paletan-paletan sané tiosan sané
nyaritayang indik pamargi pamargi sané sampun mamargi sané ngamarginin riinan
saking paletan pamargi pamauput konflik. Conto: Silih sinunggil tokoh sané
kacaritayang ri kala masa yowanannyané, raris ring tengahing carita
kacaritayang mawali masa-masa sakantun alitnyané. · Alur gabungan, inggih punika tata cara aédan ngenaliang carita sané
kakawitin saking wicara (klimak), salanturnyané kalanturang antuk paletan
pamungkah (tahapan perkenalan), tur kauntatin antuk carita-carita bolak-balik
(paletannyané nyampur). Paletan alur carita sakadi: · Paletan pamungkah (tahapan perkenalan) · Paletan medalnyané wicara (peningkatan konflik) · Paletan nincapnyané wicara (tahapan peningkatan konflik) · Paletan klimaks (tahapan puncak klimaks) · Paletan panyineb (tahapan penyelesaian)
7.
Tetuek/Amanat: Amanat inggih
punika pabesen sané pacang karauhang pengarang sajeroning ceritannyané.
UNSUR EKTRINSIK SATUA
Dados silih sinunggil saking karya sastra sane masifat
fiktif, satua punika kawangun antuk unsur ektrinsik, inggih punika unsur-unsur
sane mawit saking jabaning aspek sastra (Antara, 2010:20). Lumrahnyane,
unsur-unsur ektrinsik (unsure luar) tersebut marupa (1)pangripta, (2)
nilai-nilai sane wenten ring satua, lan (3) biografi pengarang.
SOROH SATUA
Satua-satua ring Bali dados kaparak dados pitung soroh
inggih punika
1. Satua sami soroh buron/binatang (fabel)
Upama: Sang Lutung-Sang Kekua, I Empa - I Angsa, I Cicing –
I Kambing, I Bojog - I Kekua.
2. Satua Buron miwah manusa
Umpama: Crukcuk Kuning, Siap Selem, Tantri Kamandaka, I
Botol tekén I Samong, Ni Diyah
Tantri, Cangak Mati Lobané, Pan Cubling, Anggling Darma.
3. Satua manusa miwah manusa
Umpama: Pan Balang Tamak, I Belog, I Dempu Awang, Pan
Ketumpit, Pan Bungkling, Ni Wayan Taluh, Pan Angklung Gadang, Durma..
4. Satua Dewa miwah manusa
Umpama : I Lengar, I Bintang Lara, Bagus Diarsa, Raré
Singar, I Sigir Jalma tuah Asibak, Raja Pala.
5. Satua Dewa miwah Raksasa
Umpama : I Tuung Kuning.
6. Satua Dewa miwah Buron
Umpama: Ni Diyah Tantri, Tantri Kamandala.
7. Satua manusa, Déwa, miwah Buron
Umpama : Cupak Grantang, Bawang Kesuna
OM SWASTIASTU
Perkenankan nama asli saya I Made Juliadi supadi, lahir di Desa Tista Kecamatan Abang Kabupaten Karangasem. Sekarang ini saya bertempat tinggal di Denpsar sebari sambil berbagi pengalaman.
Kambing Takutin Macan
Kacerita ada kambing madan Ni Mésaba ngajak Ni Wingsali. Ia luas ka alasé, ngalih amah-amahan ané nguda-nguda.
Panakné Ni Wingsali masih bareng ka alasé. Tan kacerita di jalan, teked ajak dadua di alasé. ”bih, demené Ni Mésaba ajak Ni Wingsali, nepukin amah-amahan ané nguda-nguda.
Sedeng itehe ngamah, Ni Wingsali makasiab nepukin buron tawah. Melaib Ni Wingsali di durin méméné, sambilanga matakon. ”Mémé….mémé….ade buron tawah, to to ya mémé…..! ”ikuhné lantang, gubané aéng”, nyeh tiyang mémé..!
Mesaut lantas Ni Mésaba,
”ento madan I Macan”, nah kéné jani cening, entegang sebengé apang care anak sakti, anggon nayanin I Macan, ané malaksana corah”.
I Macan masih ngon nepukin Ni Mésaba ngajak pianakné Ni Wingsali. I Macan ngomong,
”Ih, buron apa saja iba bani mai ka alasé? kai ané kuasa di alasé ené”!.
Mesaut Ni Mésaba, ”Ih iba macan. Iba mirib tusing nawang, uli awak kainé bisa pesu api. Di tanduk kainé Ida Sang Hyang Siwa ané malinggih. Kai kaliwat sakti, tusing buungan iba amah kai. Sambilanga Ni Mésaba ngéngkotang tandukné tur mekecos.
I Macan lantas malaib. tepukina tekén i Bojog. i Bojog matakon”, Beli, apa krana beli malaib?”.
I Macan masaut, ”beli jejeh nepukin buron tawah. Awakné poléng tandukné lanying”.
Raris, seanturnyane .. ”Ento sing je lénan tekén I Kambing. Tiang mamusuh tekén ia. Jalan jani malipetan bareng-bareng alih!”.
Masaut I Macan,
”béh, yén beli kema tusing buungan beli mati. Cai gancang menék kayu, élah makecos”.
I Bojog buin ngomong, ”yén beli sangsaya, jalan tegul bangkiangé. Kantétang ikuhé”.
Munyin i Bojogé lantas guguna tekén I Macan. Ditu pada ngilitang ikuh, pada negul bangkiang.
Kacrita jani suba neked di arepan Ni Mésaba. Ni Mésaba masebeng égar tur mamunyi
”Uh, cai Bojog teka. Dugas cainé kalah matoh-tohan,
cai majanji nyerahang macan patpat. Ané jani cai mara ngaba aukud.
Nah kanggoang embok masih. sedeng melaha embok ngidamang bé macan.
Mara kéto munyiné Ni Mésaba, I Macan kaliwat jejeh.
”Béh, i déwék bayahange utang tékén i Bojog, ” kéto kenehné.
Ditu lantas ia jeg malaib patipurug. i Bojog bragedega. Ulian keliwat jejehné I Macan, lantas maka dadua ulung di jurangé tepén batu. Pamuputné mati I Macan tekén I Bojog.
Nah kéto tuah, amun apa ja wanéné wiadin kerengné, yéning belog sinah lakar nepukin sengkala buka I Macan.
OM SWASTIASTU
Perkenankan nama asli saya I Made Juliadi supadi, lahir di Desa Tista Kecamatan Abang Kabupaten Karangasem. Sekarang ini saya bertempat tinggal di Denpsar sebari sambil berbagi pengalaman.
Garuda Membebaskan Keluarganya dari Perbudakan
Hiduplah seorang Rsi bernama Kasyapa. Ia memiliki dua istri yaitu Kadru dan
Winata. Meski keduanya bersaudara, mereka saling cemburu. Rsi Kasyapa merasa
senang atas pelayanan kedua istrinya, lalu berniat akan memberi "hadiah"
kepada keduanya. "Mintalah sesuatu dariku" kata Rsi Kasyapa. Kadru menjawab
"Anugrahilah aku ribuan anak laki-laki yang berani dan bersinar". Kemudian Rsi
Kasyapa memberinya anugerah. Mendengar hal ini, Winata menjadi cemburu dan
berkata, "Anugerahilah aku anak laki-laki yang lebih berani dan lebih cemerlang
daripada anak-anak saudara perempuanku." Kasyapa pun memberinya anugerah.
Beberapa waktu kemudian Kadru melahirkan seribu ular. Winata melahirkan 2
telur besar. Winata menunggu telur itu menetas. Namun, setelah lima ratus tahun,
kedua telur itu belum juga menetas, Winata menjadi tidak sabar. Ia memecahkan
salah satu telur, sehingga lahirlah burung yang belum sempurna. Burung tersebut
menjadi marah dan mengutuk Winata karena ketidaksabarannya. Ia mengatakan
bahwa Winata akan menjadi budak dan setelah lima ratus tahun lamanya,
saudara laki-lakinya akan keluar dari telur kedua dan akan membebaskannya dari
perbudakan.
Suatu hari Winata dan Kadru sedang bertengkar. Winata berkata bahwa
kuda Dewa Uchaishrava sepenuhnya berwarna putih. Kadru mengatakan bahwa
tubuhnya berwarna putih tetapi ekornya berwarna hitam. Mereka memutuskan
untuk bertaruh pada masalah ini, siapa pun yang kalah akan menjadi budak. Kadru
tahu bahwa ekor kuda itu putih dan dia akan kalah bertaruh, sehingga dia meminta
putranya untuk pergi dan melilit pada ekor kuda tersebut sehingga tampak hitam.
Tetapi ular tidak mau menjadi bagian dari pertaruhan ini. Kadru sangat marah atas
ketidaktaatan anak-anaknya dan mengutuk mereka semua akan mati dalam
Yājña.
api
Suatu hari Kasyapa bersama putranya, pergi menemui Brahmā untuk meminta
bantuan agar ular-ular tersebut dapat dibebaskan dari kutukan Ibunya. Brahma
berkata, "Ular itu berbisa dan jahat sehingga mereka layak mati." Mendengar
perkataan dari Brahmā, Rsi Kasyapa tetap memohon anugrah, akhirnya Brahma
mengabulkan permohonannya dan mengatakan bahwa ular yang baik akan bertahan
hidup. Sementara itu, ular-ular yang ketakutan setelah mendengar kutukan ibunya
memutuskan untuk mengikuti perintah ibunya. Mereka pergi dan melilit di sekitar
ekor kuda dan membuatnya tampak hitam. Winata kalah taruhan dan menjadi
budak Kadru.
Setelah lima ratus tahun, seekor burung besar bernama Garuda muncul dari
telur kedua. Burung ini kuat dan bersinar terang. Dia bahkan lebih terang dari api
dan cahayanya menyilaukan semua orang. Namun seperti ibunya, ia juga harus
menjadi budak Kadru dan anak-anaknya.
Suatu hari, Kadru memerintahkan Garuda untuk mencarikan pulau untuknya
punggungnya dan
dan putra-putranya. Garuda terbang bersama mereka di
menemukan pulau yang indah di tengah lautan. Namun, Kadru dan ular tidak
menyukai pulau itu. Mereka meminta Garuda untuk membawa mereka ke pulau
lain. Garuda kemudian membawa mereka ke pulau lainnya. Tugas ini adalah salah
satu dari sekian banyak tugas yang harus dikerjakannya selama menjadi budak.
Garuda merasa muak menjadi pelayan ibu tiri dan saudara tirinya. Dia bertanya
kepada ibunya, "Mengapa kita hidup seperti budak?" Winata memberitahunya
tentang taruhan itu dan bagaimana dia menjadi budak Kadru. Setelah mendengar
cerita tersebut, Garuda bertanya kepada ular-ular itu, "Saya ingin membebaskan
diri saya dan ibu saya dari belenggu kalian. Apa yang harus saya lakukan agar
kalian membebaskan kami dari perbudakan ini??" Ular-ular itu menjawab, "Kami
ingin kamu membawakan Amrta untuk kami sehingga kami dapat hidup abadi.
Maka kamu dan ibumu akan bebas."
Garuda memutuskan mencari Amrta tersebut. Ia pergi ke surga dan bertarung
dengan para Dewa yang menjaga Amrta tersebut. Dewa Indra, Raja para Dewa
memimpin Para Dewa untuk bertarung melawan Garuda. Garuda yang perkasa,
melukai mereka dengan cakar dan paruhnya. Setelah membunuh sejumlah besar
prajurit, dia akhirnya mendekati tempat Amrta berada. Garuda melihat Amrta yang
dikelilingi oleh api yang sangat besar. Garuda membuka mulutnya yang besar dan
menelan banyak air sungai dan kemudian memadamkan apinya dengan mudah.
Dengan kecepatan tinggi ia mengambil Amrta tersebut.
Dewa Indra melihat Amrta itu telah dicuri, dia melepaskan senjata ampuh
Wajrayudha ke arah Garuda. Namun Garuda tetap kuat dan bertahan. Ia hanya
melepaskan satu bulu dan melanjutkan perjalanannya kembali tanpa rasa takut.
Meskipun memiliki Amrta, dia tidak meminumnya, ia tidak memikirkan dirinya.
Ia hanya memikirkan untuk memenuhi janjinya kepada saudara-saudaranya dan
membebaskan ibunya dari perbudakan. Garuda membawa Amrta dan memanggil
saudara-saudaranya. Ia meletakkan Amrta di atas rumput ilalang tepat di depan
saudara-saudaranya. Garuda telah menunaikan tugasnya dan menagih janji
saudaranya untuk membebaskan ibunya dari perbudakan. Para ular itu langsung
setuju dan mulai bergerak mendekati tirta Amrta. Garuda menghentikan mereka
dan meminta mereka untuk mandi terlebih dahulu sebelum meminumnya. Garuda
kembali menemui ibunya, sementara ular pergi ke sungai untuk menyucikan
diri. Dewa Indra datang dan mengambil kembali Amrta tersebut. Setelah selesai
menyucikan diri ular kembali untuk mengambil Amrta, namun Amrta telah hilang
dan tersisa tumpahan tirta Amrta pada rumput ilalang, sejak saat itu rumput
ilalang menjadi tanaman yang disucikan. Kemudian ular menjilat rumput tersebut
sehingga lidahnya terbelah menjadi dua bagian.
OM SWASTIASTU
Perkenankan nama asli saya I Made Juliadi supadi, lahir di Desa Tista Kecamatan Abang Kabupaten Karangasem. Sekarang ini saya bertempat tinggal di Denpsar sebari sambil berbagi pengalaman.
