SATRA DWIPA: WANGUN KRUNA BASA BALI
OM SWASTIASTU
Perkenankan nama asli saya I Made Juliadi supadi, lahir di Desa Tista Kecamatan Abang Kabupaten Karangasem. Sekarang ini saya bertempat tinggal di Denpsar sebari sambil berbagi pengalaman.
WANGUN KRUNA BASA BALI
KRUNA NGANUTIN WANGUN
A. Kruna Lingga
(Kata Dasar)
Kruna-kruna basa Baliné sané durung polih wewehan
napi-napi. Kruna lingga puniki kapalih dados limang soroh:
1)
Kruna lingga akacep
Umpami: tas, jam, yéh, nyuh, bah,
tuh,
bok, juk, jit, msl
2)
Kruna lingga kalih
wanda
Umpami: jani, jalan, teka, jagur, tulis, dingeh msl.
3)
Kruna
lingga tigang kecap
Umpami: sesapi, sepeda, sepatu, kekua, sumaga, msl.
4)
Kruna lingga petang
wanda
Upami: liligundi, kalajengking, beleganjur, msl.
5)
Kruna lingga limang
kecap
Upami: tambulilingan, katiwawalan,
kalisasuan, msl.
B. Kruna Tiron (Kata Jadian)
Kruna basa Baliné sané sampun polih wewehan, inggian marupa
pangater, pangiring, seselan, miwah angkep-angkepannyane.
Kruna Tiron kakepah
dados:
1)
Kruna tiron
mapangater
Upami: majalan, kakawin, prasida, swabhawa, pakayun,
sakadi,susila,kumanyama,
parisolah, parajana, durjana, msl.
2)
Kruna
tiron mapangiring
Upami: ajaka, adiné, biuné, jemakang, ajakin, dajanan,
bajunin, rauhin, tiuké, méménné,
dadongnyané, msl
3)
Kruna
tiron maseselan
Upami: telapak,
sumaur, sinurat, gerigi, umatur, msl.
4)
Kruna
tiron jangkep
Upami: kabudayaan,
pakayunan, sinarengan, kanampekin, pasemetonan, msl.
C. Kruna Polah
Kruna-kruna sané kapolahang utawi kruna tetiron sané polih pangater anusuara
(nasal : N- : ny-, m-,
n-, ng-).
Kruna Polah kakepah
dados 4 soroh, minakadi :
1)
Kruna Polah Talawia
(sané nganggen ny-)
Rumus: c, j, s à ny-. Tegasnyane, saluir kruna lingga sané mapangawit antuk c,
j, s, pacang kapolahang dados ny-.
2)
Kruna Polah Ostia
(sané nganggén m-)
Rumus:
p, b à m-.
Tegesnyané, kruna-kruna sané mapangawit antuk konsonan p,
b, pacang kapolahang dados m-.
3)
Kruna Polah Dantia
(sané nganggén n-)
Rumus:
d, t, à n-. Tegesnyané, yéning wénten kruna mapangawit konsonan d
utawi t pacang kapolahang dados n-
4)
Kruna
Polah Kantia (sané polih ng-)
Rumus:
Konsonan (g, k) à ng-
Suara (a, i, u, é, o, e) à ng-
Ardasuara
(y, l, w, r) à ng-
Tegesnyane, kruna-kruna sané
mapangawit antuk (g, k); suara (a, i, u, é, o, e); miwah ardasuara (y, l, w, r)
pacang kapolahang dados ng-
D. Kruna Dwilingga (kata ulang)
Sajeroning
bahasa Indonesia, kruna dwilingga puniki mawasta kata ulang. Duaning
asapunika, sané kabaos kruna duilingga inggih punika kruna-kruna sané
linggannyané kapingkalihang.
Kruna
duilingga puniki kapalih dados limang soroh inggih punika:
1)
Kruna
Dwisama Lingga
kruna basa Baline sané linggané kapingkalihang,
sajeroning bahasa Indonesia mawasta kata ulang murni.
2)
Kruna Dwimaya Lingga
Wangun kruna duimaya lingga pateh ring
kruna duisama lingga, nanging yéning ipun kabaos apisan nénten maderbé arti.
Kruna duimaya lingga setata mawangun rangkep.
3)
Kruna Dwisamatra Lingga (kata ulang berubah bunyi)
Kruna Duisamatra Lingga wantah kruna-kruna
sané kapingkalihang tur polih pauahan suara.
4)
Kruna Dwipurwa
Kruna duipurwa inggih punika kruna-kruna
sané kecapé ring arep kapingkalihang saha masuara e pepet.
5)
Kruna
duiwesana.
Inggih punika kruna-kruna sané kecapé ring ungkur
kapingklalihang saha maweweh pangater pa-
E. Kruna Satma
Kruna Satma inggih punika angkepan kalih kruna utawi lintang sané
suksman ipun asiki. Kruna Satma mawit saking kruna (sa + Atma) sané madrué
pangertian pinaka “kata senyawa utawi kata majemuk”.
Kruna Satma punika
kapalih dados tigang soroh inggih punika :
1)
Kruna Satma Papadan
(Kata Majemuk Setara)
Inggih punika ; kruna-kruna sane ngawangun
kruna satma punika madrué kadudukan setara, nénten saling nyinahang.
Kruna Satma papadan
kapalih malih dados kalih soroh inggih punika :
a)
Kruna Satma Papadan
Matungkalik
Conto : Mémé Bapa, Peteng
lemah, Daa
teruna, msl
b)
Kruna Satma Papadan
Ngerasang Arti
Conto : Berag tegreg, Putih sentak, Selem
denges, msl
2)
Kruna Satma Tan
Papadan (kata majemuk tidak setara)
Inggih punika : silih sinunggil kruna
punika marupa katerangan.
Conto: Galang kangin, Tiing buluh, Biu
kayu, Jaja abug, msl.
3)
Kruna Satma sané
nganggén Kruna Tawah
Inggih punika : kruna sané wantah maarti yéning sampun
kagabungang.
Conto : Selem ngotngot, Badeng ngiet, msl.
2.KRUNA NGANUTIN SOROH
Kruna
nganutin soroh kapalih dados 10 (dasa)
soroh, minekadi:
- Kruna
Pateket
- Kruna
Aran
- Kruna
Kria
- Kruna
kaanan
- Kruna
Wilangan
- Kruna
Pangentos
- Kruna
Pangarep
- Kruna
Panyambung
- Kruna
Pidarta
- Kruna
Pituduh
a. Kruna Pateket
Inggih
punika kruna-kruna Basa Bali sane nyinahang manusa,sato utawi maraga utama, suci tur niskala, ring Bahasa
Indonesia Kruna puniki kawastanin “Kata Sandang”, umpamipun:
Kruna I : I gedé,
I Putu, I Kompiang, I Madé
I Wayan miwah sane lianan.
Kruna Ni : Ni Wayan, Ni Komang, Ni Putu, Ni Kadék,
Ni Ketut miwah sane lianan.
Kruna Sang: Sang Bhima, Sang Anoman, Sang Arjuna,
miwah sane siosan.
Kruna Dang: Dang Guru, Dang Acarya, Dang Pandita,
miwah sane lianan.
Kruna Hyang: Hyang Kawi Swara, Hyang Parama Wisésa,
miwah sane siosan.
Kruna Dang Hyang: Dang Hyang Nirartha, Dang Hyang
Gnijaya miwah sane siosan.
Kruna Sang Hyang: Sang Hyang Tunggal, Sang Hyang
Wenang miwah sane siosan
Kruna-kruna
punika sami nyinahang ring sejeroning peneges wasta, sekadi Kruna I negesang
wasta maraga lanang, Ni negesang wasta maraga istri, Kruna Sang negesang peséngan
maraga utama tur katah keanggé
ring sajeroning peséngan
tokoh-tokoh parwa. Kruna Dang keanggé
taler negesang paséngan
maraga suci.Kruna Hyang nyinahang teges maraga niskala. Kruna Dang Hyang keanggé
negesang maraga suci tur niskala, katahnyané
keanggé
ring sajeroning parab tokoh-tokoh ring Agama Hinduné.
Kruna Sang Hyang keanggé negesang maraga niskala.
b.
Kruna
Aran
Inggih punika kruna-kruna Basa Bali sané
nyinahang barang,sato miwah serana, ,
ring Bahasa Indonesia kabaos “Kata Benda”,minekadi:
-Kruna Aran wit: inggih punika
kruna sane during polih paweweh nyinahang nyinahang barang, sato miwah sane
siosan, umpamipun: méja,tungked,yéh,baju,tebu
godel, sela msl.
-Siosan punika Kruna Aranwénten
sane kadwi lingayang lan tiron: inggih
punika kruna aran sane sampun polih panganggén
kruna samalihnya sampun kawewehin, minekadi: sesari,sesantun, gambaran,
gegambaran, pakarangan, panyemuhan, telapak,gerigi, sangihan miwah sane siosan.
c.
Kruna Kria
Inggih
punika kruna-kruna Basa bali sane nyinahang pakaryan utawi palaksanaan. Manut
wangunnyané
kruna kria kaplih dados kalih
-
Kruna Kria Wit: Inggih
punika kruna kria sane during polih panganggén
aksara sakéwanten
sampun madué
arti utawi tatuek, umpami:
-
Teka,singgah,jemak,masaré
miwah sane lianan.
-
Kruna Kria Tiron Inggih
punika Kruna Kria sane sampun polih panganggén
kruna sane manut ring lengkaranné,
umpamipun:
-Kruna kria sane wangunnyané
kadwipurwayang, umpamipun: cebceb,
OM SWASTIASTU
Perkenankan nama asli saya I Made Juliadi supadi, lahir di Desa Tista Kecamatan Abang Kabupaten Karangasem. Sekarang ini saya bertempat tinggal di Denpsar sebari sambil berbagi pengalaman.
TEGES LAN CONTO JANGKEP SESAWANGAN
Sesawangan
Sesawangan, lingganipun "sawang", artinipun : mirib,
polih pangiring "an", dados sesawangan, raris kadwipurwayang dados "sesawangan",
tegesipun : punapa-punapi ugi sane katon (kacingak), raris kalawatang
(karasayang) ring kayun, mirib sakadi solah kalih kahanan janma (mapawongan),
upami : kedapan bunga nagasarine maelogan tempuh angin, kasawangan sakadi
tangan anak istri ayu ngulapin.
Sawangan = iribang buka..........; masawang kuning =
mirib sada kuning agigis. Sesawangan puniki ketahipun ngangge kruna : buka,
kadi, tan pendah kadi, waluya kadi, luir, alah, amunan. Sesawangan puniki
ring Bahasa Indonesia pateh sekadi perumpamaan. Ring Geguritan Megantaka wénten
mungguh :
Pupuh Pangkur
- Pamarginé malonlonan,
nolih kori rakane jua kaesti,
rasanya teka manutug,
nyaup nyangkol ngarasaras,
angin alon mamuat bon bungane arum,
enjunge nyukur katinggalan,
masawang bale kaaksi. - Maabah-abah sarwa endah,
malalangse ombake nene titir,
lumute kasampeh liu,
masawang tikeh makebat,
tur makasur bulung-bulunge ne anyud,
kaange ne pacurenggah,
masawang togog di samping.
"Tegesipun : rasanya = manutug; enjunge, masawang :
bale; ombake titir, masawang : abah-abah muah langse; bulung-bulunge, masawang
: kasur; kaangge pacurenggah, kasawangan : togog."
Ring sor puniki wantah conto-conto sesawangan, luire :
Buka bulane kalemahan
artosnyane : kembang lemlenm.
Jerijine luir bulun landak
artosnyane: jerijine ane rurus
mangancan.
Paliatne kadi tatit
artosnyane: cingakan utawi sledetan anak
luh sane galak.
Kukune kadi manik banyu
artosnyane: kukune sane putih tur
nyalang.
Bangkiangne acekel gonda layu
artosnyane: anak luh sane bangkiangne
langsing.
Buka nyuh gadinge kembar
artosnyane: ny0ny0 nyangkih putih
gading.
Kadi tunjung tan pawarih
artosnyane: layu dudus.
Kemikane luir madu juruh
artosnyane: kemikane bagus nyujur.
Luir nyuh gading kembar
artosnyane: susune sane nyangkil putih
gading.
Alisne madon intaran
artosnyane: alisne sane sakadi don
intaran.
Madiane kadi sulur gadung tempuh angin
artosnyane: lemuh magelohan.
RING SOR NALER LUIR IMBANYANE DURUS
WIRASAYANG TEGEP ARTOS UTAWI SUKSMANE
Baonge mabaong cangak
Betekan batisne meling padi
Bok gading alah bok jagung
Bok jaang alah duk
Bungutne alah bungut bubu
Cokore mudak sinungsang
Galakne buka cicing borosane
Gigine cenik-cenik buka gigin semale
Gigine nyeri danta
Isitne ngembang rijasa
Isitne, isit cicing
Jrijine kadi pusuh bakung.
Jrijine mulus ngancan
Kenehne dekdek lidek kadi gedahe
pantigang
Kukune mapah biu
Latine barak ngatirah
Leliate kadi kidang
Mata ngonjol buka matan kidange
Muane burik kadi tain sampine ujanan.
Muane kadi umah nyawan.
Pamulune gading nyalang, kadi emase
masangling
Praraine mulan purnama
Rambute inggel ngredep kadi bulun
jangkrik
Rarik tajep kadi gilap
Rarike medon intaran
Romane nyalang selem kadi mangsi
Semine nyaling kidang
Susune nyangkih kadi nyuh gadinge kembar
Tayungane kadi busunge amputang
OM SWASTIASTU
Perkenankan nama asli saya I Made Juliadi supadi, lahir di Desa Tista Kecamatan Abang Kabupaten Karangasem. Sekarang ini saya bertempat tinggal di Denpsar sebari sambil berbagi pengalaman.