ᬑᬁ ᬲ᭄ᬯᬲ᭄ᬢ᭄ᬬᬲ᭄ᬢᬸ

SATRA DWIPA: WANGUN KRUNA BASA BALI

SATRA DWIPA: WANGUN KRUNA BASA BALI: KRUNA NGANUTIN WANGUN A.     Kruna Lingga (Kata Dasar) K runa-kruna basa Baliné sané durung polih wewehan napi-napi. Kruna lingga puni...

WANGUN KRUNA BASA BALI

KRUNA NGANUTIN WANGUN

A.    Kruna Lingga (Kata Dasar)

Kruna-kruna basa Baliné sané durung polih wewehan napi-napi. Kruna lingga puniki kapalih dados limang soroh:

1)   Kruna lingga akacep

            Umpami: tas, jam, yéh, nyuh, bah, tuh, bok, juk, jit, msl

2)      Kruna lingga kalih wanda

            Umpami: jani, jalan, teka, jagur, tulis, dingeh msl.

3)      Kruna lingga tigang kecap

            Umpami: sesapi, sepeda, sepatu, kekua, sumaga, msl.

4)      Kruna lingga petang wanda

            Upami: liligundi, kalajengking, beleganjur, msl.

5)   Kruna lingga limang kecap

            Upami: tambulilingan, katiwawalan, kalisasuan, msl.

 

B.     Kruna Tiron (Kata Jadian)

Kruna basa Baliné sané sampun polih wewehan, inggian marupa pangater, pangiring, seselan, miwah angkep-angkepannyane.

Kruna Tiron kakepah dados:

1)      Kruna tiron mapangater

      Upami: majalan, kakawin, prasida, swabhawa, pakayun, sakadi,susila,kumanyama, parisolah, parajana, durjana, msl.

2)      Kruna tiron mapangiring

                  Upami: ajaka, adiné, biuné, jemakang, ajakin, dajanan, bajunin, rauhin, tiuké, méménné, dadongnyané, msl

3)      Kruna tiron maseselan

Upami: telapak, sumaur, sinurat, gerigi, umatur, msl.

4)       Kruna tiron jangkep

Upami: kabudayaan, pakayunan, sinarengan, kanampekin, pasemetonan, msl.

 

C.    Kruna Polah

Kruna-kruna sané kapolahang utawi kruna tetiron sané polih pangater anusuara (nasal : N-  : ny-,  m-,  n-,  ng-).

Kruna Polah kakepah dados 4 soroh, minakadi :

1)      Kruna Polah Talawia (sané nganggen ny-)

     Rumus:  c, j, s à  ny-. Tegasnyane, saluir kruna lingga sané mapangawit antuk c, j, s, pacang kapolahang dados ny-.

2)      Kruna Polah Ostia (sané nganggén m-)

     Rumus:  p, b   à  m-. Tegesnyané, kruna-kruna sané mapangawit antuk konsonan p, b, pacang kapolahang dados m-.

3)      Kruna Polah Dantia (sané nganggén n-)

     Rumus:  d, t,  à   n-. Tegesnyané, yéning wénten kruna mapangawit konsonan d utawi t pacang kapolahang dados  n-

4)     Kruna Polah Kantia (sané polih ng-)

                  Rumus: 

                  Konsonan (g, k)  à  ng-

                  Suara (a, i, u, é, o, e) à  ng-

                  Ardasuara (y, l, w, r)   à  ng-

                  Tegesnyane, kruna-kruna sané mapangawit antuk (g, k); suara (a, i, u, é, o, e); miwah ardasuara (y, l, w, r) pacang kapolahang dados ng-

 

D. Kruna Dwilingga (kata ulang)

Sajeroning bahasa Indonesia, kruna dwilingga puniki mawasta kata ulang. Duaning asapunika, sané kabaos kruna duilingga inggih punika kruna-kruna sané linggannyané kapingkalihang.

Kruna duilingga puniki kapalih dados limang soroh inggih punika:

1)      Kruna Dwisama Lingga

     kruna basa Baline sané linggané kapingkalihang, sajeroning bahasa Indonesia mawasta kata ulang murni.

2)      Kruna Dwimaya Lingga

     Wangun kruna duimaya lingga pateh ring kruna duisama lingga, nanging yéning ipun kabaos apisan nénten maderbé arti. Kruna duimaya lingga setata mawangun rangkep.

3)      Kruna Dwisamatra Lingga (kata ulang berubah bunyi)

     Kruna Duisamatra Lingga wantah kruna-kruna sané kapingkalihang tur polih pauahan suara.

4)      Kruna Dwipurwa

     Kruna duipurwa inggih punika kruna-kruna sané kecapé ring arep kapingkalihang saha masuara e pepet.

5)      Kruna duiwesana.      

     Inggih punika kruna-kruna sané kecapé ring ungkur kapingklalihang saha maweweh pangater pa-

 

E.     Kruna Satma

Kruna Satma inggih punika angkepan kalih kruna utawi lintang sané suksman ipun asiki. Kruna Satma mawit saking kruna (sa + Atma) sané madrué pangertian pinaka “kata senyawa utawi kata majemuk”.

Kruna Satma punika kapalih dados tigang soroh inggih punika :

1)      Kruna Satma Papadan (Kata Majemuk Setara)

      Inggih punika ; kruna-kruna sane ngawangun kruna satma punika madrué kadudukan setara, nénten saling nyinahang.

Kruna Satma papadan kapalih malih dados kalih soroh inggih punika :

a)      Kruna Satma Papadan Matungkalik

      Conto : Mémé Bapa, Peteng lemah, Daa teruna, msl

b)      Kruna Satma Papadan Ngerasang Arti

      Conto : Berag tegreg, Putih sentak, Selem denges, msl

2)      Kruna Satma Tan Papadan (kata majemuk tidak setara)

      Inggih punika : silih sinunggil kruna punika marupa katerangan.

      Conto: Galang kangin, Tiing buluh, Biu kayu, Jaja abug, msl.

3)      Kruna Satma sané nganggén Kruna Tawah

      Inggih punika  : kruna sané wantah maarti yéning sampun kagabungang.

      Conto : Selem ngotngot, Badeng ngiet, msl.

 

2.KRUNA NGANUTIN SOROH

            Kruna nganutin soroh kapalih dados 10 (dasa) soroh, minekadi:

 

  1. Kruna Pateket
  2. Kruna Aran
  3. Kruna Kria
  4. Kruna kaanan
  5. Kruna Wilangan
  6. Kruna Pangentos
  7. Kruna Pangarep
  8. Kruna Panyambung
  9. Kruna Pidarta
  10. Kruna Pituduh

 


a.      Kruna Pateket

      Inggih punika kruna-kruna Basa Bali sane nyinahang manusa,sato utawi  maraga utama, suci tur niskala, ring Bahasa Indonesia Kruna puniki kawastanin “Kata Sandang”, umpamipun:

Kruna I : I gedé, I Putu, I Kompiang, I Madé I Wayan miwah sane lianan.

Kruna Ni : Ni Wayan, Ni Komang, Ni Putu, Ni Kadék, Ni Ketut miwah sane lianan.

Kruna Sang: Sang Bhima, Sang Anoman, Sang Arjuna, miwah sane siosan.

Kruna Dang: Dang Guru, Dang Acarya, Dang Pandita, miwah sane lianan.

Kruna Hyang: Hyang Kawi Swara, Hyang Parama Wisésa, miwah sane siosan.

Kruna Dang Hyang: Dang Hyang Nirartha, Dang Hyang Gnijaya miwah sane siosan.

Kruna Sang Hyang: Sang Hyang Tunggal, Sang Hyang Wenang miwah sane siosan

      Kruna-kruna punika sami nyinahang ring sejeroning peneges wasta, sekadi Kruna I negesang wasta maraga lanang, Ni negesang wasta maraga istri, Kruna Sang negesang peséngan maraga utama tur katah keanggé ring sajeroning peséngan tokoh-tokoh parwa. Kruna Dang keanggé taler negesang paséngan maraga suci.Kruna Hyang nyinahang teges maraga niskala. Kruna Dang Hyang keanggé negesang maraga suci tur niskala, katahnyané keanggé ring sajeroning parab tokoh-tokoh ring Agama Hinduné. Kruna Sang Hyang keanggé negesang maraga niskala.

 

b.      Kruna Aran

Inggih punika kruna-kruna Basa Bali sané nyinahang barang,sato  miwah serana, , ring Bahasa Indonesia kabaos “Kata Benda”,minekadi:

-Kruna Aran wit: inggih punika kruna sane during polih paweweh nyinahang nyinahang barang, sato miwah sane siosan, umpamipun: méja,tungked,yéh,baju,tebu godel, sela msl.

-Siosan punika Kruna Aranwénten sane kadwi lingayang lan  tiron: inggih punika kruna aran sane sampun polih panganggén kruna samalihnya sampun kawewehin, minekadi: sesari,sesantun, gambaran, gegambaran, pakarangan, panyemuhan, telapak,gerigi, sangihan miwah sane siosan.

c. Kruna Kria

            Inggih punika kruna-kruna Basa bali sane nyinahang pakaryan utawi palaksanaan. Manut wangunnyané kruna kria kaplih dados kalih

-          Kruna Kria Wit: Inggih punika kruna kria sane during polih panganggén aksara sakéwanten sampun madué arti utawi tatuek, umpami:

-          Teka,singgah,jemak,masaré miwah sane lianan.

-          Kruna Kria Tiron Inggih punika Kruna Kria sane sampun polih panganggén kruna sane manut ring lengkaranné, umpamipun:

-Kruna kria sane wangunnyané kadwipurwayang, umpamipun: cebceb,

TEGES LAN CONTO JANGKEP SESAWANGAN

Sesawangan

      Sesawangan, lingganipun "sawang", artinipun : mirib, polih pangiring "an", dados sesawangan, raris kadwipurwayang dados "sesawangan", tegesipun : punapa-punapi ugi sane katon (kacingak), raris kalawatang (karasayang) ring kayun, mirib sakadi solah kalih kahanan janma (mapawongan), upami : kedapan bunga nagasarine maelogan tempuh angin, kasawangan sakadi tangan anak istri ayu ngulapin.

Sawangan = iribang buka..........; masawang kuning = mirib sada kuning agigis. Sesawangan puniki ketahipun ngangge kruna : buka, kadi, tan pendah kadi, waluya kadi, luir, alah, amunan. Sesawangan puniki ring Bahasa Indonesia pateh sekadi perumpamaan. Ring Geguritan Megantaka wénten mungguh :

 

Pupuh Pangkur

  1. Pamarginé malonlonan,
    nolih kori rakane jua kaesti,
    rasanya teka manutug,
    nyaup nyangkol ngarasaras,
    angin alon mamuat bon bungane arum,
    enjunge nyukur katinggalan,
    masawang bale kaaksi.
  2. Maabah-abah sarwa endah,
    malalangse ombake nene titir,
    lumute kasampeh liu,
    masawang tikeh makebat,
    tur makasur bulung-bulunge ne anyud,
    kaange ne pacurenggah,
    masawang togog di samping.

"Tegesipun : rasanya = manutug; enjunge, masawang : bale; ombake titir, masawang : abah-abah muah langse; bulung-bulunge, masawang : kasur; kaangge pacurenggah, kasawangan : togog."

Ring sor puniki wantah conto-conto sesawangan, luire :

Buka bulane kalemahan

artosnyane : kembang lemlenm.

 

Jerijine luir bulun landak

artosnyane: jerijine ane rurus mangancan.

 

Paliatne kadi tatit

artosnyane: cingakan utawi sledetan anak luh sane galak.

 

Kukune kadi manik banyu

artosnyane: kukune sane putih tur nyalang.

 

Bangkiangne acekel gonda layu

artosnyane: anak luh sane bangkiangne langsing.

 

Buka nyuh gadinge kembar

artosnyane: ny0ny0 nyangkih putih gading.

 

Kadi tunjung tan pawarih

artosnyane: layu dudus.

 

Kemikane luir madu juruh

artosnyane: kemikane bagus nyujur.

 

Luir nyuh gading kembar

artosnyane: susune sane nyangkil putih gading.

 

Alisne madon intaran

artosnyane: alisne sane sakadi don intaran.

 

Madiane kadi sulur gadung tempuh angin

artosnyane: lemuh magelohan.

 
RING SOR NALER LUIR IMBANYANE DURUS WIRASAYANG TEGEP ARTOS UTAWI SUKSMANE

Baonge mabaong cangak

Betekan batisne meling padi

Bok gading alah bok jagung

Bok jaang alah duk

Bungutne alah bungut bubu

Cokore mudak sinungsang

Galakne buka cicing borosane

Gigine cenik-cenik buka gigin semale

Gigine nyeri danta

Isitne ngembang rijasa

Isitne, isit cicing

Jrijine kadi pusuh bakung.

Jrijine mulus ngancan

Kenehne dekdek lidek kadi gedahe pantigang

Kukune mapah biu

Latine barak ngatirah

Leliate kadi kidang

Mata ngonjol buka matan kidange

Muane burik kadi tain sampine ujanan.

Muane kadi umah nyawan.

Pamulune gading nyalang, kadi emase masangling

Praraine mulan purnama

Rambute inggel ngredep kadi bulun jangkrik

Rarik tajep kadi gilap

Rarike medon intaran

Romane nyalang selem kadi mangsi

Semine nyaling kidang

Susune nyangkih kadi nyuh gadinge kembar

Tayungane kadi busunge amputang