ᬑᬁ ᬲ᭄ᬯᬲ᭄ᬢ᭄ᬬᬲ᭄ᬢᬸ

TEGES LAN CONTO JANGKEP SESAWANGAN

Sesawangan

      Sesawangan, lingganipun "sawang", artinipun : mirib, polih pangiring "an", dados sesawangan, raris kadwipurwayang dados "sesawangan", tegesipun : punapa-punapi ugi sane katon (kacingak), raris kalawatang (karasayang) ring kayun, mirib sakadi solah kalih kahanan janma (mapawongan), upami : kedapan bunga nagasarine maelogan tempuh angin, kasawangan sakadi tangan anak istri ayu ngulapin.

Sawangan = iribang buka..........; masawang kuning = mirib sada kuning agigis. Sesawangan puniki ketahipun ngangge kruna : buka, kadi, tan pendah kadi, waluya kadi, luir, alah, amunan. Sesawangan puniki ring Bahasa Indonesia pateh sekadi perumpamaan. Ring Geguritan Megantaka wénten mungguh :

 

Pupuh Pangkur

  1. Pamarginé malonlonan,
    nolih kori rakane jua kaesti,
    rasanya teka manutug,
    nyaup nyangkol ngarasaras,
    angin alon mamuat bon bungane arum,
    enjunge nyukur katinggalan,
    masawang bale kaaksi.
  2. Maabah-abah sarwa endah,
    malalangse ombake nene titir,
    lumute kasampeh liu,
    masawang tikeh makebat,
    tur makasur bulung-bulunge ne anyud,
    kaange ne pacurenggah,
    masawang togog di samping.

"Tegesipun : rasanya = manutug; enjunge, masawang : bale; ombake titir, masawang : abah-abah muah langse; bulung-bulunge, masawang : kasur; kaangge pacurenggah, kasawangan : togog."

Ring sor puniki wantah conto-conto sesawangan, luire :

Buka bulane kalemahan

artosnyane : kembang lemlenm.

 

Jerijine luir bulun landak

artosnyane: jerijine ane rurus mangancan.

 

Paliatne kadi tatit

artosnyane: cingakan utawi sledetan anak luh sane galak.

 

Kukune kadi manik banyu

artosnyane: kukune sane putih tur nyalang.

 

Bangkiangne acekel gonda layu

artosnyane: anak luh sane bangkiangne langsing.

 

Buka nyuh gadinge kembar

artosnyane: ny0ny0 nyangkih putih gading.

 

Kadi tunjung tan pawarih

artosnyane: layu dudus.

 

Kemikane luir madu juruh

artosnyane: kemikane bagus nyujur.

 

Luir nyuh gading kembar

artosnyane: susune sane nyangkil putih gading.

 

Alisne madon intaran

artosnyane: alisne sane sakadi don intaran.

 

Madiane kadi sulur gadung tempuh angin

artosnyane: lemuh magelohan.

 
RING SOR NALER LUIR IMBANYANE DURUS WIRASAYANG TEGEP ARTOS UTAWI SUKSMANE

Baonge mabaong cangak

Betekan batisne meling padi

Bok gading alah bok jagung

Bok jaang alah duk

Bungutne alah bungut bubu

Cokore mudak sinungsang

Galakne buka cicing borosane

Gigine cenik-cenik buka gigin semale

Gigine nyeri danta

Isitne ngembang rijasa

Isitne, isit cicing

Jrijine kadi pusuh bakung.

Jrijine mulus ngancan

Kenehne dekdek lidek kadi gedahe pantigang

Kukune mapah biu

Latine barak ngatirah

Leliate kadi kidang

Mata ngonjol buka matan kidange

Muane burik kadi tain sampine ujanan.

Muane kadi umah nyawan.

Pamulune gading nyalang, kadi emase masangling

Praraine mulan purnama

Rambute inggel ngredep kadi bulun jangkrik

Rarik tajep kadi gilap

Rarike medon intaran

Romane nyalang selem kadi mangsi

Semine nyaling kidang

Susune nyangkih kadi nyuh gadinge kembar

Tayungane kadi busunge amputang

 

SEJARAH MUNCULNYA AKSARA JAWA DAN BALI

 

SANG AJI SAKA

Kabaosang dawegé dumun wénten jagat sane kawastanin jagat Majeti. Yan tuturang indik kawéntenan ring Majeti, wiakti jagaté kalintag becik. Tanahnyané subur, kadongané dadar, cocok pisan yan anggén pertanian. Sakéwanten kala punika para krama ring Majeti, tan pisan uning ring kaweruhan pertanian, kantun tambet-tambet, napi malih kaweruhan aksara, agama, sastra kalih piranti-piranti lianan during uningin ipun. Majalaran antuk kawéntenané sapunika minab sampun sangkaning kaagungan Hyang Parama Kawi raris Ida nyupat jagat Majeti, antuk ngariptayang manusa mautama sane mapeséngan Sang Aji Saka.

Gelisang satua, Sang Aji Saka sampun duur tur maduwé pusaka keris kadulurin parekan kakalih, sane mawasta I Sambada sareng I Dora. Sanunggil rahina geginanan Ipun wantah ngurukang panjakésanj wénten ring Majeti indik kaweruhan makadi agama,aksara,sastra miwah pertanian. Kasuén-suén uning panjaké indik kaweruhan iwau sane kaurukang Sang Aji Saka. Nyambran raine ikrama pacang muponin kauripan mabekel antuk kaweruhan sane dahat mautama punika. Mawetu raris degdeg jagaté mupu sarwi tinadur murah sarwi timuku. Sampun landuh jagaté ring Majeti, metu raris kayun Sang Aji Saka pacing ngelimbakang ngicénin kaweruhan kajagat lianan, wantah jagat belat Negara mawasta jagat medag kemulan. Sadurung Sang Aji Saka mamarga raris ngandika ring parekanné, sapuniki “ Bapa ajak dadua titian lakar ngalimbakang ngicén pangajah, jani bang titian tugas, Bapa Dora ngebag keris pusakané dini, Bapa Sambada ngiring titian ka jagat Medang Kemulan, yan ada anak nagih kerisé ané lianan tekén titian eda pesan baanga.” Makakalih parekané ngiring sapangandikan Sang Aji Saka.

Kaceritayang sane mangkin Sang Aji Saka sampun rauh ring jagat Medang kamulan, sada gegéson Ida ngojog pondok sane madaging sunar, saget katemu sareng anak lingsir lanang-istri meraga pandita. Irika ida masandekan temuli ngantenang kawéntenan kalih pandita sane sedeng keni pakéwuh. Ring dija makakalih Sang Pandita nenten nué putra tur maning sané mangkin galah Ida ngaturang caru, tetadahan retune ring Medang Kamulan  marupa ajeng-ajengan maulam jatma adiri, adeng siu, jejanganan, miwah inum-inuman marupa sajeng mangda katur raina benjang. Duaning nelesek pesan galahé, raris cutetang bebaosané. Sang Aji Saka misadia pacang dados ulam ajengan bogan Sang Nata ratu ring Medang Kamulan.

Dumun Sang Nata Ratu sane nyeneng ring medang kamulan nenten sios wantah raksasa, sane paripolahnyané kalangkung kaon, sane mapesengan Déwata Nawa Cengkar. Kakaonannyané nenten sios nadah jatma pinaka ulamnyané ritatkala ipanjak ngaturang caru. Sapunika panjaké silih genti  mangda nagingin  pangarsan Sang Prabu, yan tan sida antuka I panjak ngaturang caru, pacang keni danda, sakulawarga kapademang. Sané polih giliran rahinané punika ngaturang carutan sioa wantah Ida Sang pandita Bekung ring ajeng. Ajengan, jangan-janganan, inum-inuman sampun Ida madué, nagging ulam jatma nénten prasida antuk ida duaning Ida bekung tan madué oka. Sampun sangkaning titah Sang Hyang suung momo angkara nenten pacing matuuh panjang, nadak sara raris anak mautama pacing nulungin Ida. Paigunan Sang Pandita sareng Aji Saka duk wenginé sampun puput wantah Sang Aji Saka pinaka ulam jatma, raris sampun rahina pasemangan pisah Ida mamarga sakulawarga ka puri medang kembulan kairing olih kaula-kaulané maduluran makta tetadahan tan lempas taler masarengan Sang Aji Saka. Tan kocap ring margi, saget sampun rauh ring puri. Wiakti angob Dewate Cengkar nyingak aturanné tios ring sane sampun-sampun. Tumuli ngandika Dewata cengkar, “ Sakondjn kola nadah caruné, men apa lakar tunas bapa”, sapuniki baosné, masaur Sang Aji Saka,”Ratu Sang Prabu sadurung titiang padem, wenten sane lungsur titiang, wantah nunas tanah alumbang destar titiangé  puniki pacang wehin bapan titiangé (sang Pandita). Mewali Dewata Cengkar,”Beh alumbang udeh cai nunas tanah anggon apa? Sapalan nunas aéktar apang ada anggon mertiwi, lamun kéto, lautang kelésang udengé turmaning sikut tanahé, kola suba enggalan Makita nadah,”sapunika baos Dewata Cengkar. Digelis Sang Aji Saka  ngelus destar raris kasikut tanahé. Sampun saking pengentas Hyang Widi, lipetan destaré nenten telas-telas anggén nyikut tanah, raris Dewate Cengkar kirig-kirig nyampingin muncuk destaré sayan ngedoh-ngedohang, sampun rauh reké ring tepi siring, taler kantun nglumbang-nglumbangang raris katambakin oleh Dewate Cengkar nanging nenten mrasidayang, pamuput kagulung tur kacemplungang Dewate Cengkar ketengah segarané ngantos tan maurip malih. Sasédan Dewate Cengkar, panjak Medang Kembulan sami rumase ledang, sahasa mari ngangkat Sang Aji Saka mangda dados Prabu ngetosin Dewata Cengkar. Pinunas I panjak kadagingin raris Sang Aji Saka dados Prabu Medang Kambulan.

Kacritayang sesampun Aji Saka dados Prabu ring Medang Kambulan, éling Ida ring keris pusakané, saha digelis ngandikain parekané I Sambada mangda ngambil ka Majati.

I Sambada tan purun tulak ring titah Sang Aji Saka, digelis ipun lunga ka Majati. Sarauhé irika tan mari ngojog genah I Dora Jaga ngrauhin titah Sang Aji Saka. Nanging I Dora tan nguéhin kerisé I Sambade, duaning wenten piteket Sang Aji Saka duke dumun, “Dora yan ada anak nagih pusakané, elénan tekén titian, da pesan banga. “Raris parekané makakalih sami-sami pageh nyuun pangandika mawetu rebat marebutin keris, nyantos makakalih parekané padem. Indik sepadem parekan makakalih kapireng  olih Sang Aji Saka, pramangkin Ida Parisesel ring raga, rumase ring raga iwang ngicén tugas ring parekané makaklih wastu ngemasin padem. Duaning kangen ring parekan raris Sang Aji Saka makaryaa pangeling-éling  sane masuara:




Carita punika pinaka bantang wénten Aksara Bali- jawi lan katah keanggé olih krama Bali nyantos mangkin ritatkala nyurat Awig-awig, rontal miwah sasuratan sane tiosan sané nganggé aksara punika.

ANGGAH-UNGGUHING BASA BALI

Basa inggih punika  tata ujar sané kaanggé ngunggahang sehananing pikayunan. Basa  Bali sinalih tunggil basa daerahé ring Indonésia sané keanggé olih krama Bali lan maderbé tata cara bebaosan nganutin wangun masor singgih. Bebaosan antuk basa Bali makanten sor utawi singgih saking wirasan kruna-krunannyané. Wirasan basa sané jagi katur iriki wantah rasa basa sané malarapan antuk Anggah-ungguhing Basa Bali (parinama manut Pasamuhan Agung Basa Bali, warsa 1974 ring Singaraja), sané taler kawastanin Warna-Warna Bahasa Bali (manut Kérsten, 1970), miwah “Tata Krama Bahasa Bali” (Rai Sudharta ring Manguri No. 2 1974), taler Unda Usuk Bahasa Bali (Tim Peneliri FS Unud, 1978/79).

Kawéntenan anggah-ungguhing basa sajeroning basa Bali taler nganutin pakibeh aab jagat Baliné, sané kantos mangkin kantun manggeh mawit sangkaning kawéntenan pabinayan linggih masyarakat Bali, minakadi palapisan masyarakat Bali Purwa (tradisional) miwah masyarakat Bali Anyar (modern).

Palapisan masyarakat Bali Purwa (tradisional) metu saking pamijilan utawi (keturunan), Sangkaning pamijilan krama Baliné, wénten Tri Wangsa miwah Wangsa Jaba. Sané kabaos Tri Wangsa inggih punika tetiga wangsané sané kabaos sang singgih, minakadi: Brahmana, Ksatria, miwah Wésia. Raris sané kabaos Wangsa Jaba saha kabaos sang sor wantah sameton Baliné sané mawit saking Sudra Wangsa.

Salanturnyané sajeroning palapisan masyarakat Bali Anyar (modern) wenten Sang Singgih sané kabaos prakanggé utawi prayayi minakadi sang maraga guru wisesa (pejabat), majikan, diréktur, manajer, réktor, dosén, guru, bendasa, sulinggih, miwah sané lianan. Sané kabaos Sang Sor inggih punika anaké sané madué linggih soran ring prakanggéné i wawu minakadi: tukang sapu, sopir, tukang ketik surat, pegawai, buruh, murid, mahasisia, parekan, panyeroan (pembantu), miwah sané lianan.

Majalaran ring kawentenan pabinayan linggih punika raris metu tata krama mabebaosan sané pinaka uger-uger sajeroning mabaos Bali, saha sampun mamargi saking nguni  kantos mangkin. Tata krama mabebaosan punika sakadi ring sor:

1)        Wangsa Jaba ri kalaning mabaos utawi maatur-atur ring sang maraga Tri Wangsa kapatutang nganggén basa Alus.

Upami:     I Kadek à  ring Ida Bagus     à  matur  (Alus)

I Dolar  à  ring Jero Kelian   à  matur  (Alus)

2)        Tri Wangsa ri kalaning mabebaosan ring sang maraga Wangsa Jaba kangkat mabaos Andap (mabasa biasa, nénten Alus).

Upami:     Raja   à   ring Dadab, Kiul  à  mabaos (Andap)

Ida Bagus   à    ring  I Made        à  mabaos (Andap)

3)        Para pegawai utawi jadmané sané linggihnyané soran, ri kalaning mabaos  ring sang maraga prakangge utawi prayayi patut mabaos Alus

Upami:     Pasuruh      à   ring Bapak Kepala Sekolah   à  matur (Alus)

Krama      à   ring Bapak Kepala Desa   à  matur (Alus)

4)        Prakangge utawi prayayi, ri kalaning mabaos ring sang sané soran kangkat mabaos nganggén basa Andap utawi basa biasa.

Upami:     Direktur      à   ring tukang sapu   à  mabaos (Andap)

1.      Anggah-ungguhing Kruna Basa Bali

Malarapan antuk kawéntenan linggih krama Baliné sané masios-siosan kadi kabaos ring ajeng mawinan kruna-kruna basa Baliné taler maderbé wirasa sané masios-siosan. Manut wirasannnyané, kruna-kruna basa Baliné kapalih dados pitung soroh, inggih punika: (1) kruna alus mider, (2) kruna alus madia, (3) kruna alus singgih, (4) kruna alus sor, (5) kruna andap, (6) kruna mider, miwah (7) kruna kasar.

1)      Kruna Alus Mider (Ami)

Kruna Alus Mider inggih punika kruna-kruna alus sané rasa basan-nyané madué wiguna kekalih, dados kanggén nyinggihang sang singgih, miwah kanggén ngesorang sang sor. Tiosan ring punika kruna alus mider taler maderbé wangun andap (Suasta, 1997:26).

Ring sor katurang lengkara kanggén imba nyantenang Kruna Alus Mider sane masurat sendeh.

      (a)  Jero Mekel  sampun rauh saking Jawi.

      (b)  Reraman titiangé sampun rauh saking Jawi.

      (c)  Ia suba teka uli Jawa.

Sajeroning tetiga lengkara ring ajeng (lengkara a, b, c) makanten pisan wénten patpat kruna sané maderbé wirasa Alus Mider inggih punika:

      - kruna sampun,                      - kruna rauh,

      - kruna saking                         - kruna  Jawi.

Conto tiosan:

 

Kruna Andap                  Kruna Alus Mider

 

   -  nawang                           -  uning

   -  engsap                             -  lali

   -  inget                                -  éling

   -  meli                                 -  numbas

   -  sanget                              -  banget

   -  ngadep                                        -  ngadol

   -  tusing                              -  nénten

 

 

2)      Kruna Alus Madia (Ama)

Kruna Alus Madia inggih punika kruna-kruna Basa Bali Alus sané rasa basannyané magenah ring pantaraning rasa basa Alus Singgih (Asi) miwah Alus Sor (Aso) lan nue nue wangun kruna andap lan alus mider. Kruna Alus Madia puniki makanten pinaka variasi kruna alus tiosan (Bagus, 1979:179). Tiosan ring puniki, kamulan wénten kruna-kruna sané rasa basannyané alus madia, alus sané menengah. Kruna-kruna puniki sering keangge majeng sang wau kenal utawi durung kenal.

                   Pinaka conto prasida katurang minakadi:

   Kruna Andap               Kruna Ama                Kruna Ami

-  ene, ento                   -  niki, nika                 -  puniki, punika

-  suba                          -  ampun                     -  sampun                    

-  iang                          -  tiang                        -  titiang          

-  nah                           -  nggih                       -  inggih

-  kéto                          -  kénten                     -  sapunika

-  tusing                       -  ten                            -  nénten

-  dini, ditu                   -  driki, drika             -  iriki, irika

 

Umpami  yan genahang ring lengkara : Sira nue tas niki?, Jero napi nggih wenten drika? Miwah sané lianan

 

3)      Kruna Alus Singgih (Asi)

Kruna alus sané kanggen nyinggihang sang sané patut singgihang kawastanin Kruna Alus Singgih. Kruna Alus Singgih puniki pinaka panegep Kruna Alus Mider, santukan Kruna Alus Singgih nénten maderbé wangun Alus Mider, kémaon nué wangun kruna andap lan alus sor.

      Conto-conto Kruna Alus Singgih kadi ring sor!

 

  Kruna Andap                Kruna Asi                  Kruna Aso

    -  mati                            -  séda                                     -  padem         

    -  beling                         -  mobot                      -  abot

    -  Ia                                -  ida, dané                 -  ipun

    -  nepukin                      -  manggihin               -  ngantenang

    -  adan                           -  pesengan                 -  wasta

    -  padidian                     -  ngaraga                   -  néwék.

 

 

4)      Kruna Alus Sor (Aso)

Kruna Alus Sor inggih punika kruna-kruna basa Bali sané mawirasa alus, kanggén ngasorang raga utawi ngasorang anaké siosan sané linggih-nyané sor utawi andap. Ring sajeroning lengkara, kruna puniki sering keangge ngortiang sameton sane tiosan. Makadi conto kruna alus sor:

 

Kruna Andap                  Kruna Aso                 Kruna Asi     

-  mati                                - padem                      -  séda, mantuk           

-  ngenceh                          - mabanyu                  -  mawarih

-  ningeh                            - miragi                       -  mireng

-  keneh                             - manah                      -  pikayun 

-  ngomong                        - mapajar, matur       -  mabaos        

-  ngemaang                       - ngwéhin                   -  ngicén

-  gelem                             - sinengkaon               -  sungkan

-  ngaba                             - muat                         -  makta

-  baan                               - antuk                        -  olih

-  awak                              - déwék                       -  angga

            Umpami yan genahang ring lengkara:

-    Sayuakti Ipun Pan Kaler sampun padem.

-    Kamanah antuk titiang, sané mangkin titiang jagi mapajar sareng I Luh Asih.

 

5)      Kruna Mider

Wirasan Kruna Mider yéning imbangang ring wirasan Kruna Alus Mider sering ngewetuang pikayunan sané bingung, duaning inggian Kruna Mider miwah Alus Mider pacang dados kanggén nyinggihang sang sané patut kasinggihang taler dados kanggén ngasorang sang sané patut sorang. Pabinayannyané, Kruna Alus Mider pastika maderbé wangun Andap, Kruna Mider nénten maderbé wangun andap utawi wangun sané tiosan.

Dadosnyané, Kruna Mider inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané maderbé wangun wantah asiki, nénten maderbé wangun alus, nénten maderbé wangun tiosan, mawinan dados maideran sajeroning bebaosan. Kruna-kruna punika makehan ngranjing ring sajeroning kruna sandang, kruna dwi samatra lingga, kruna dwi maya lingga, kruna kahanan lan kruna barang.

Pinaka conto Kruna Mider, sakadi ring sor.

   -  Kunang-kunang,         -  Tundak-tundik,       

   -  Awig-awig,                 -  enggak-enggok,      

   -  spidol,                         -  radio,

   -  bunter,                         -  gilik,

   -  sendeh,                        -  galak,

   -  sepatu,                         -  pulpen, msl.  

 

 

 

6)      Kruna Andap

Duké riin, Kruna Andap puniki kawastanin kruna lepas hormat utawi Kruna Kapara, inggih punika kruna-kruna sané rasa basannyané andap (endep), nénten alus miwah nénten kasar. Kruna-kruna puniki kanggén mabaos antuk anaké sané sesamén wangsa, sasamén linggih utawi olih sang singgih ring sang sor. Manut J. Kérsten, S.V.D. kanggén mabaos antuk Golongan Atas ring Golongan Bawah. Kruna Andap matiosan ring Kruna Mider. Yening Kruna Mider nénten maderbé wangun tiosan, Kruna Andap maderbé wangun Alus. Conto Kruna Andap:

 

    -  suba                   -  teka

    -  mara                  -  aba

    -  dingeh                - ngenceh

    -  ngigel                -  madaar

    -  panak                -  alih

    -  eda                    -  beli

    -  mémé                -  bapa

    -  mai                    -  malali, msl.    

 

7)      Kruna Kasar

Kruna kasar inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané rasa basannyané kaon, saha ketah kanggén mabaos ri kalaning brangti, ri kalaning marebat utawi mamisuh.

                   Conto sajeroning lengkara minakadi:

           a)  Madak ba pang bangka polonne.

           b)  Nyen kaden ngamah bene telah?

           d)  Cicing Ih, delikang matan ibane?

  Uratiang Conto Kruna Kasar tiosan:

   Kruna Andap               Kruna Kasar

   - mati                              -  bangka                   

   - madaar                         -  nidik, ngleklek, ngamah,mantet

   - icang                            -  aké

   - cai/nyai                         -  iba

 

 

3. Anggah-Ungguhing Lengkara

Manut rasa basannyane  lengkara sajeroning basa Bali kepah dados nem-nem, inggih punika 1. Lengkara Alus Singgih (ASI), 2. Lengkara Alus Madia (AMA),3. Lengkara Alus Sor (ASO), 4. Lengkara Alus Mider (AMI) , 5. Lengkara Andap lan Lengkara Kasar.

1.      Lengkara Alus Singgih(ASI)

Inggih punika lengkara sané wirasannyane alus keangge nyinggihan sang singgih tur kruna-krunanné nénten makasami saking kruna alus singgih.

Lengkara Alus Singih prasida kacingakin yening kruna pangentosné punika wénten kruna Ida, dane, miwah sang sane kabaosang punika sang sane kasinggihang, minekadi prakangge, manggala adat utawi dinas, jero mangku, sulinggih. Taler prasida kewangun antuk kruna-kruna minekadi : alus singgih, kruna alus mider, miwah kruna mider.

Umpami:{ Ida} {kari} [ngecet] [tembok.]

               {ASI} {AMI} [MIDER] [MIDER.]

 

2.      Lengkara Alus madia; lengkara Bali alus sané maderbé wirasa kirang alus utawi kantun madia. Lengkara puniki makeh nganggen kruna-kruna alus madia saha taler maweweh kruna alus mider, kruna mider miwah andap. Lengkara puniki ketah kaanggé majeng sang sane during kauningin utawi during tatas kenal.

Umpami: [Pak-pak] [dados] [tiang] [uning], [antuk] [linggih] [jerone]?

                [Andap]      [Ami]   [Ama] [Ami], [Ami] [Ami] [Ama]?

 

3.      Lengkara Alus Sor (ASO) inggih punika lengkara sané ngewetuwang wirasa alus saha kaanggén ngasorang raga utawi ngasorang anak tiosan sané patut kasorang duaning linggihnyane sang sor. Lengkara puniki ketah kaanggé ngortiang sang sane sesamen wangsa, rikala ngaturang kawéntenan padéwékan utawi kularga majeng sang sane kasinggihang,ring sajeroning lengkara wenten kruna ipun dados ….. miwah prasida kawangun antuk kruna-kruna Alus sor, Alus mider, Andap miwah kruna mider.

Umpami: [ipun] [kantun] [mafecbookan]

                 [Aso] [Ami]  [Mider]

 

4.      Lengkara Alus Mider (AMI) ; Lengkara alus sane kaanggén mabaos ring ajeng anak makeh miwah midartayang kawéntenan warga, genah krama. Umpamipun babaosan rikala mapidarta, masembramawecana utawi ring sajeroning ngewéntenang peparuman. Lengkara puniki ketah nganggen kruna ida-dane, iraga, druéné miwah sane lianan, tur  kewangun antuk kruna alus mider maweweh kruna mider.

Umpami; [Ngiring] [sareng-sareng] [ngastiti] [majeng] [Sang Hyang Widhi Wassa]

                 [Ami]             [Ami]            [Ami]      [Asi]               [Asi]

 

5.      Lengkara Andap lan Lengkara Kasar

Lengkara Andap inggih punika lengkara basa  Bali sane wirasané biasa, nénten kasar taler nvnten alus. Lengkara puniki kewangun antuk kruna  andap lan kruna mider. Lengkara puniki ketah kaanggé sareng semeton, utawi sang sane sampun luket manyama braya.

Umpami: Ia mara majalan lakar ngebah tiying tali

              Andap,Andap,Andap,Andap, mider, mider

Lengkara kasar inggih punika lengkara sane wirasanne kaon tur ketah kaanggé rikala sedeng beranti utawi pedih. Lengkara puniki kawangun antuk  kruna kasar  maweweh kruna andap.

Umpami: Depang suba apang Bangka polonne

                Andap, Andap, Andap, kasar, kas

 

                                                Manut napi sane sampun kawedar ring ajeng ngeninin sajeroning materi Anggah-Ungguhing Kruna lan lengkara kagambarang kadi ring sor  puniki.

            Gambar.1.



Manut gambaran punika sampun janten Bahasa Bali punika kawangun olih makudang-kudang kruna kantos dados lengkara. Sajeroning lengkara punika pacang nincap malih dados wacana.Tur Bahasa Bali pinika madue pabinayan genah linggih nganutin sang sapa sira sane jagi keiring mabaos taler nganutin genah.